चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 21

ధ్వం జ్వరం, కిరాతతిక్తమమృతాం ద్రాక్షా మామలకీం శఠీం. 116.
నిష్క్వాథ్య పిత్తానిలజే క్వాథం తం సగుడం పిబేత్.

శొంఠి, తిప్పతీగె, తుంగముస్తలు, నేలవేము, లఘుపంచమూలములు వీటితో చేసిన క్వాథము వాతపిత్తములవలనఁ బుట్టిన జ్వరమును పోఁగొట్టును. త్రిఫలములు, బూరుగువేరు, సన్నరాస్న, రేలగుజ్జు, అడ్డసరము వీటితోఁ జేయఁబడిన క్వాథము వాతపిత్తజ్వరములను హరించును. తిప్పతీగె, ద్రాక్ష, ఉసిరిక, కచ్చూరము వీటి సమభాగకషాయములో బెల్లమును గలిపి సేవించిన వాతపిత్తజ్వరములు నశించును.

— వాతపిత్తజ్వరాలకు నిదిగ్ధికాదికషాయము; పంచభద్రము; మధుకాదిశీతము. —
శ్లో. నిదిగ్ధికా బలా రాస్నా త్రాయమాణా౭మృతాయుతైః. 117.
మసూరవిదళైః క్వాథో వాతపిత్తజ్వరం జయేత్,
గుడూచీ పర్పటం ముస్తం కిరాతం విశ్వభేషజం. 118.
వాతపిత్తజ్వరే దేయం పంచభద్రమిదం శుభం,
మధుకం శారిబాద్వాద్వే మధుకం చందనోత్పలం. 119.
కాశ్మరీపద్మకం లోధ్రం త్రిఫలాం పద్మకేసరం,
పరూషకం మృణాళం చ న్యసే దుత్తమవారిణి. 120.
మధులాజసితాయుక్తం తత్పీతం ముషితం నిశి,
వాతపిత్తజ్వరం దాహతృష్ణామూర్ఛావమిభ్రమాన్. 121.
శమయే ద్రక్తపిత్తం చ జీమూతానివ మారుతః.

వాకుడు, ముత్తువపులగము, సన్నరాస్న, కలుక్రానుగ, తిప్పతీగె, పిల్లిపెసర, నల్లతెగడ వీటికషాయము వాతపిత్తజ్వరముల నణంచును. తిప్పతీగె, పర్పాటకము, తుంగముస్తలు, విడంగాలు, శొంఠి వీటితోఁజేయఁబడిన కషాయమునకు పంచభద్ర మని పేరు. ఇది వాతపిత్తజ్వరములకు శ్రేష్ఠము. యష్టిమధుకము, తిప్పతీగ, సుగంధపాలవేళ్లు; (నల్లవి, తెల్లవి) ద్రాక్ష, విప్పపూవు, ఎఱ్ఱచందనము, నలుకలువ, గుమ్ముడు, పద్మకములు, లొద్దుగ, త్రిఫలములు, కమలముల కింజల్కములు, చిట్టితపండ్లు, తామరతూడు వీటిని నిర్మలమైన నీటిలో వైచి రాత్రియంతయును నానవైచి దానిలో పర్పాటకము, పేలపిండి, చక్కెర కలిపి త్రాగవలయును. ఇది వాతపిత్తజ్వరమును, విదాహము, మూర్ఛ, పడిపోవుట మొదలగురోగములను, గాలి మేఘములనువలె రక్తపిత్తజ్వరములను గూడ నశింపజేయును.

— పిత్తశ్లేష్మములకుఁ బటోలాదిగణము; గుడూచ్యాదిగణము. —
శ్లో. పటోలం చందనం మూర్వా తిక్తా పాఠా మృతా గణః. 122.
పిత్తశ్లేష్మారుచిచ్ఛర్ది జ్వరకండువిషాపహః, గుడూచీ