चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

22 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.

నింబధాన్యాకం పద్మకం చందనాని చ. 123. ఏష సర్వజ్వరాన్ హంతి గుడూచ్యాదిస్తు దీపనః, హృల్లాసారోచకచ్ఛర్ది పిపాసాదా- హనాశనః. 124.

చేదుపొట్ల, ఎఱ్ఱగంధము, చాగ, కటుకరోహిణి, విషబొద్ది, తిప్పతీగె, ఈవస్తు- వులు పటోలాది గణ మనఁబడును. ఇయ్యది పిత్తము, కఫము, అరుచి, ఛర్ది, జ్వరము, దుఱద, విషము మొదలగువానిని పోఁగొట్టును. తిప్పతీగె. నిమ్మకాయ, ధనియాలు, పద్మ- కములు, రక్తచందనము అను వీటిని గుడూచ్యాది గణమని యనియెదరు. ఇది అన్నివిధ- ములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును. ఆకలిని పుట్టించును. ఎప్పుడును అతిగా ఉమ్మివే- యుట, పదార్థములపైని యసహ్యత, ఛర్ది, నీటియం దిచ్ఛ, విదాహము వీటిని బోం- గొట్టును.

శ్లో. కిరాతం నాగరం ముస్తం గుడూచించ కఫాధికే, పాఠోదీచ్యామృతా లైస్తు సహ పిత్తాధికే పిబేత్. 125

నేలవేము, శొంఠి, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె, వీటిని కఫ మెక్కువగా నుండిన జ్వరమునం దుపయోగింపవలయును. విషబొద్ది, కురువేరు, తామర అను వానిని పిత్తాధి- క్యమువలన సంభవించెడు జ్వరములయం దుపయోగింపవలయును.

☛ కంటకార్యాదివర్గము; వాసాకషాయము; పటోలాదికషాయము. ☚

శ్లో. కంటకార్యమృతా భార్ఙ్గీ నాగరేంద్రయవాసకం, భూనింబం చందనం ముస్తం పటోలం కటురోహిణీ. 126. కషాయం పాయయే- దేత త్పిత్తశ్లేష్మజ్వరాపహం, దాహతృష్ణా రుచిచ్ఛర్ది కాసహృత్పా- ర్శ్వశూల నుత్. 127. సపత్రపుష్పవాసాయాం రసః క్షౌద్రసితా- యుతః, కఫపిత్తజ్వరం హంతి సాస్రపిత్తం సకామలం. 128. పటో- లం పిచుమర్దశ్చ త్రిఫలా మధుకం బలా, సాధితో౬యం కషా- య స్స్యా త్పిత్తశ్లేష్మోద్భవే జ్వరే. 129.

వాకుడు, తిప్పతీగె, గంటుభారంగి, శొంఠి, కొడిసెపాలవిత్తులు, దూలగొండి, నేలవేము, రక్తచందనము, తుంగముస్తలు, చేదుపొట్ల, కటుకరోహిణి వీటిని సమభాగ- ముగా కషాయముగా గాచి త్రాగించినయెడల పైత్యాధిక్యమువలనగాని, శ్లేష్మమువలన గాని వచ్చిన జ్వరములను వెంటనే యణఁచివేయును. దాహము, నీటినిత్రాగునిచ్ఛ, దప్పి, అరుచి, వాంతి, కాసము, రొమ్మునొప్పి, పార్శ్వపునొప్పి ఈ మొదలగువానినిగూడ నశింపఁజేయఁగలదు. ఇదియే కంటకార్యాది వర్గము అనఁబడు.