चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

౪౯. కుష్ఠాధికారము.

కుష్ఠుకు పంచకషాయములు.

శ్లో. వాతోత్తరేషు సర్పి ర్వమనం శ్లేష్మోత్తరేషు కుష్ఠేషు,
పిత్తోత్తరేషు మోక్షో రక్తస్య విరేచనం చాగ్ర్యం. ౧.
ప్రోచ్ఛన మల్పే కుష్ఠే మహతి చ శస్తం శిరావ్యధనమ్,
బహుదోషః సంశోధ్యః కుష్ఠీ బహుశోఽనురక్షతా ప్రాణాన్,
వచావాసాపటోలానాం నింబస్య ఫలినీత్వచః,
కషాయో మధునా పీతో వాన్తికృత్సదనాన్వితః. ౩.

వాతాధిక్యముగలదానికి నేయియును కఫాధిక్యతగల కుష్ఠునకు వమనమును పిత్తాధిక్యతగల కుష్ఠునకు రక్తవిస్రావమును విరేచనములును శ్రేష్ఠములు. అల్పకుష్ఠువునకు ప్రోచ్ఛనమును ఎక్కువదానియందు నాడీవేధనమును శ్రేష్ఠములు. బహుదోషములుగల కుష్ఠురోగి సంశోధము చేయఁదగినవాడు. వస అడ్డసరము పటోలము నింబము కఱుక్కాయనుగ వీటిబెెరడును కషాయము చేసి తేనె యున్మైత్తరసములను చేర్చి త్రాగినచో వాంతులను గలిగించును.

విరేచనాదులు.

శ్లో. విరేచనం తు కర్తవ్యం త్రివృద్ధాత్రీఫలత్రికైః,
యే లేపాః కుష్ఠానాం, ప్రయుజ్యస్తే నిర్గతాస్రదోషాణాం,
సంశోధితాశయానాం సద్యః సిద్ధి ర్భవతి తేషాం. ౪.
మనశ్శిలాలే మరిచాని తైల, మార్కం పయః కుష్ఠహరః ప్రదేహః,
కరంజబీజై డగజఃసకుష్ఠై,ర్గోమూత్రపిష్టశ్చ పరః ప్రదేహః. ౫.
పత్రాణి పిష్ట్వా చతురంగులస్య, తక్రేణ హల్లా న్యథ కాకమాచ్యాః,
తైలాక్తగాత్రస్య నరస్య కుష్ఠా న్యుద్వర్తయేదశ్వహనచ్ఛదేశ్చ. ౬.
ఆరగ్వధః సైడగజః కరంజో వాసాగడూచీమదనంహరిద్రే,
శ్ర్యాహ్వః సురాహ్వః ఖదిరో ధవశ్చ నింబో విడంగం కరవీరకశ్చ. ౭.
గ్రంధిశ్చ భార్జీ లశునశ్శిరీషః సలోమశో గుగ్గులు కృష్ణగంధే,
పణిజ్జకో వత్సకసప్తపర్ణీ పీలూని కుష్ఠం సుమనఃప్రవాలః. ౮.
వచాహరేణుత్రివృతాని కుంభీ భల్లాతకంగైరికమంజనం చ, మనశ్శి