चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 447

కాచు ముయ్యాకు సొన్నతుంగముస్తెలు అడ్డసరము తేలచెక్క దేవదారువు భద్రముస్తెలు వీటిని లేపనచేసిన శ్లేష్మవిసర్పలకు మంచిది. కరడగొండి అశ్వగంధ తెల్లతెగడ నల్లతెగడ వీటిని గోమూత్రముతోనూరి చల్లని దానినే లేపనచేసిన విసర్పః శమించును. ఉమ్మెత్త మధుకము నింబము కొడిసెపాల విత్తులు వీటితో వమనములు చేయించుట విసర్పకి హితము. త్రిఫలములు పద్మాక్షము పట్టివేళ్లు మజ్జిద్దము గన్నేరు వీటిలేపము కఫవిసర్పని పోగొట్టును. తేలపత్రములు వింగిచెక్క ఉరిసెనపూవులు కాకమాచి వీటితో లేపనములను అవచూర్ణములను చేయింపవలయును.

---

❖ నవకషాయగుగ్గులుః / नवकषायगुग्गुलुः ❖

श्लो.
मुस्तारिष्टपटोलानां क्वाथः सर्वविसर्पजित् ।
धात्रीपटोलमुद्गाना मथवा घृतसंप्लुतः ॥ १८ ॥
अमृताविषपटोलं निम्बकल्कै रुपेतं
त्रिफलखदिरसारं व्याधिघातं च तुल्यम् ।
क्वथित मिद मशेषं गुग्गुलो र्भागयुक्तं
जयति विषविसर्पा न्कुष्ठ मुष्टादशाख्यान् ॥ १९ ॥

(శ్లో. ముస్తారిష్టపటోలానాం క్వాథః సర్వవిసర్పజిత్, ధాత్రీపటోలముద్గానా మథవా ఘృతసంప్లుతః. 18. అమృతావిషపటోలం నింబకల్కై రుపేతం త్రిఫలఖదిరసారం వ్యాధిఘాతం చ తుల్యం, క్వథిత మిద మశేషం గుగ్గులో ర్భాగయుక్తం, జయతి విషవిసర్పా న్కుష్ఠ ముష్టాదశాఖ్యాన్. 19.)

తాత్పర్యము:
తుంగముస్తెలు నింబము పటోలము వీటి కషాయము విసర్పరోగములనన్నిటిని పోగొట్టును. ఉసిరిక పటోలము ముద్గక్వాథము దీనిని నేతితో చేర్చి వర్తిజేసిన విసర్పలు నశించును. వారాహీకంద అమృతవిషము పటోలము తుంగముస్తెలు ముయ్యాకుపొన్న కాచు వేపఆకులు పసపు మ్రానిపసపు వీటినినూరి లేపన చేసినచో విషములు విసర్పలు కుష్ఠులు విస్ఫోటములు గజ్జి శీతపిత్తము జ్వరము మున్నగునవి నశించును.

---

❖ అమృతాదిక్వాథము / अमृतादिक्वाथम् ❖

श्लो.
अमृतवृषपटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं
खदिरग मसितनेत्रं निम्बपत्रं हरिद्रे ।
विविधविषविसर्पा न्कुष्ठविस्फोटकण्डू
रपनयति मसूरीं शीतपित्तं ज्वरं च ॥ २० ॥
पटोलामृतभूनिम्ब वासकारिष्ट पर्वटैः ।
खदिराब्दयुतैः क्वाथो विस्फोटा र्तिज्वरापहः ॥ २१ ॥

(శ్లో. అమృతవృషపటోలం ముస్తకం సప్తపర్ణం ఖదిరగ మసితనేత్రం నింబపత్రం హరిద్రే, వివిధవిషవిసర్పా న్కుష్ఠవిస్ఫోటకండూ రపనయతి మసూరీం శీతపిత్తం జ్వరం చ. 20. పటోలామృతభూనింబ వాసకారిష్ట పర్వటైః, ఖదిరాబ్దయుతైః క్వాథో విస్ఫోటా ర్తిజ్వరాపహః. 21.)

తాత్పర్యము:
తిప్పతీగె వృషము పటోలము తుంగముస్తెలు ముయ్యాకుపొన్న ఖదిరము నల్లవేతసము వేపాకు పసపు మ్రానిపసపు వీటికషాయము అన్నివిధములగు విషములను విసర్పములను విస్ఫోటములను గజ్జిరోగములను మసూరికారొగములను శీతపిత్తములు జ్వరములు మున్నగువానిని నశింపజేయును. పటోలము తిప్పతీగె నేలవేము అడ్డసరము అరిష్టము పిత్తపాపడ కాచు తుంగముస్తెలు వీటిని కషాయము చేసి సేవించినచో విస్ఫోటాదిపీడలను జ్వరములను నశించును.