चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 455

చేదుచూర్ణమును బెల్లములోకలిపి యైనను తినిపింపవలయును. ఇట్లయినచో వాతపిత్తకఫసంబంధము లగు మసూరిక లు శాంతించును.

ధన్యమాంసరసాదులు

శ్లో. शूलाध्मानపరీతస్య కంపామానస్య వాయునా । ३३ ॥
ధన్యమాంసరసాశ్శస్తా ఈషత్సైన్ధవసంయుతాః ।
దాడిమామ్లరసైర్యుక్తా యూషాస్సుహృదగుచాహితాః ॥ ३४ ॥
పిబేదంభస్తప్తశీతం భావితం ఖదిరాశ్మభిః ।
శౌచే వారి ప్రయుంజీత గాయత్రీబహువారజం ॥ ३५ ॥
జాతీపత్రం సమంజిష్టం దార్వీపూగఫలం శమీం ।
ధాత్రీఫలం సమధుకం క్వథితం మధుసంయుతం ॥ ३६ ॥
ముఖరోగేశు కంఠరోగేశు గండూషార్థం ప్రశస్యతే ।
అక్ష్ణోః సేకం ప్రశంసంతి గవేధుమధుకాంబునా ॥ ३७ ॥
మధుకం త్రిఫలా మూర్వా దార్వీత్వజ్నీలముత్పలం ।
ఉశీరలోధ్రమంజిష్ఠాః ప్రలేపాశ్చ్యోతనే హితాః ॥ ३८ ॥
నశ్యం త్వనేన దృగ్జాతా మసూక్యో న ద్రవంతి చ ।
పంచవల్కలచూర్ణేన క్లేదినీమవచూర్ణయేత్ ॥ ३९ ॥
భస్మనా కేచిదిచ్ఛంతి కేచిద్గోమయరేణునా ।
క్రిమిపాతభయాచ్చాపి ధూపయేత్సరలాదినా ॥ ४० ॥
వేదనాదాహశాంత్వర్థం స్నుతానాంచ విశుద్ధయే ।
సగుగ్గులుం వరాక్వాథం యుంజ్యాద్వా ఖదిరాష్టకం ॥ ४१ ॥
కృష్ణాభయారజోలిహ్యాన్మధునా కంఠశుద్ధయే ।
అథాష్టాంగావలేహేవా కబలశ్చార్ద్రకాదిభిః ॥ ४२ ॥
పంచతిక్తం ప్రయుంజీత పానాభ్యంజనభోజనైః ।
కుర్యాద్వ్రణవిధానం చ తైలాదీన్వర్జయేచ్చిరం ॥ ४३ ॥
విషఘ్నైస్సిద్ధమంత్రైశ్చ ప్రసృజ్యాత్తు పునఃపునః ।
తథా శోణితసంసృష్టాః కాశ్చిచ్ఛోణితమోక్షణైః ॥ ४४ ॥

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో / Devanagari Transcription):

श्लो.
शूलाध्मानपरीतस्य कम्पमानस्य वायुना । ३३ ॥
धन्यमांसरसाश्शस्ता ईषत्सैन्धवसंयुताः ।
दाडिमाम्लरसैर्युक्ता यूषास्सुहृदगुचाहिताः ॥ ३४ ॥
पिबेदम्भस्तप्तशीतं भावितं खदिराश्मभिः ।
शौचे वारि प्रयुञ्जीत गायत्रीबहुवारजम् ॥ ३५ ॥
जातीपत्रं समञ्जिष्ठं दार्वीपूगफलं शमीम् ।
धात्रीफलं समधुकं क्वथितं मधुसंयुतम् ॥ ३६ ॥
मुखरोगेषु कण्ठरोगेषु गण्डूषार्थं प्रशस्यते ।
अक्ष्णोः सेकं प्रशंसन्ति गवेधुमधुकाम्बुना ॥ ३७ ॥
मधुकं त्रिफला मूर्वा दार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम् ।
उशीरलोध्रमञ्जिष्ठाः प्रलेपाश्च्योतने हिताः ॥ ३८ ॥
नश्यं त्वनेन दृग्जाता मसूक्यो न स्रवन्ति च ।
पञ्चवल्कलचूर्णेन क्लेदिनीमवचूर्णयेत् ॥ ३९ ॥
भस्मना केचिदिच्छन्ति केचिद्गोमयरेणुना ।
क्रिमिपातभयाच्चापि धूपयेत्सरलादिना ॥ ४० ॥
वेदनादाहशान्त्यर्थं स्रुतानाञ्च विशुद्धये ।
सगुग्गुलुं वराक्वाथं युञ्ज्याद्वा खदिराष्टकम् ॥ ४१ ॥
कृष्णाभयारजो लिह्यान्मधुना कण्ठशुद्धये ।
अथाष्टाङ्गावलेहे वा कबलश्चार्द्रकादिभिः ॥ ४२ ॥
पञ्चतिक्तं प्रयुञ्जीत पानाभ्यञ्जनभोजनैः ।
कुर्याद्व्रणविधानं च तैलादीन्वर्जयेच्चिरम् ॥ ४३ ॥
विषघ्नैस्सिद्धमन्त्रैश्च प्रसृज्यात्तु पुनःपुनः ।
तथा शोणितसंसृष्टाः काश्चिच्छोणितमोक्षणैः ॥ ४४ ॥

---

తాత్పర్యము:
పోటు ఉబ్బువాతకంపము గలవానికి అడవిజంతువుల మాంసరసములో సైంధవలవణమును వేసి త్రాగించుటం జది. ఆరుచికి దానిమ్మకాయరసముతో చేర్చిన యూషమునిచ్చుట మంచిది. శోధనచేయుటకు చంద్రలకును పిటిక పాయోదకములు త్తమములు. జాపత్రి మంజిష్టము మ్రానిపసపు పోకజమ్మి ఉసిరిక మధుకము వీటిని కషాయముచేసి తేనెను కలిపికొని త్రాగిన ముఖరోగములు కంఠరోగములును నశించును. మధు