चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 507

---

संस्कृतश्लोकाः

...नां व्यत्यासात्सान्निपातिकाः ।
तिरीटत्रिफलायष्टीशर्कराभद्रमुस्तकाः ॥ ३३ ॥

पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः ।
कशेरुमधुकानां च चूर्णं मम्बरसंयुतम् ॥ ३४ ॥

न्यस्तमप्स्वन्तरीक्ष्यासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ।
दर्वीपटोलमधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम् ॥ ३५ ॥

प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे ।
विपाच्य पादशेषं तु तत्पुनः कुडवं पचेत् ॥ ३६ ॥

शीतभूते तत्र मधु दद्यात्पादांशिकं ततः ।
रसक्रियेषा दाहाश्रुरोगरक्तरुजापहा ॥ ३७ ॥

तिक्तस्य सर्पिषः पानं बहुशश्च विरेचनम् ।
अक्ष्णोरपि समन्ताच्च पातनं तु जलौकसः ॥ ३८ ॥

पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ।
शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे ॥ ३९ ॥

घृतेन धूपितो हन्ति शोफघुर्घ्राक्षिवेदनाः ।
पिष्टैर्निम्बस्य पत्रैरतिविमलतरैर्जातिसिन्धूत्थमिश्रा
अन्तर्गर्भं दधाना पटुतरगुटिका पिष्टलोध्रेण भृष्टा ।
तूलैः सौवीरसान्द्रैरतिशयमृदुभिर्वेष्टिता सा समन्ता-
च्चक्षुःकोपप्रशान्तिं चिरमुपरि दृशोर्भ्राम्यमाणा करोति ॥ ४१ ॥

---

ఆంధ్రతాత్పర్యము

వాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములను స్నిగ్ధములు నుష్ణములగు నౌషధములచేత బాగుచేయవలయును. కఫోత్పన్నములగు రోగములు తీక్ష్ణములు రూక్షములు నగు నౌషధులచేత శాంతిని పొందింపవలయును. సన్నిపాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములయందు తీక్ష్ణములు నుష్ణములును కోమలములునగు చికిత్సను చేయవలయును. లోధ్ర త్రిఫలములు మధుకము కండచక్కెర భద్రముస్తెలు వీటిని నూరి చల్లని నీటిలో కలిపి సేకముచేసిన రక్తాభిష్యందములు తొలగును. కశేరువు మధుకము వీటిచూర్ణమును వస్త్రమునందుంచి పొట్లమునుకట్టి నీటిలోనుంచి కంటిలో పిండుట మంచిది. మ్రానిపసపు పటోలము మధుకము నింబము పద్మాక్షము కమలము నల్లకల్వలు వీటిని నాలుగురెట్ల నీటిలో పక్వము చేసి నాలవపాలు బాకీయండగా దింపి చల్లార్చి యొకపలము తేనెను కలపవలయును.

ఇయ్యది రసక్రియ యనబడును. దాహము అశ్రురోగము రక్తరోగము వీటిని పోగొట్టును. కటుతైలమును త్రాగి విరేచనమునకు తీసికొనుట హితకరము. లేనిచో కన్నులకు నలుప్రక్కలను జలగలను పట్టించుట మంచిది. పిత్తాభిష్యందమును పోగొట్టు విధి చెప్పబడినది. మునగాకురసమును రాగిసంపుటములో నూరి నేతితో ధూపనచేసిన శోధ...