चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 33

సముద్ధతమ్, మాతులూంగాశ్మభిద్బిల్వవ్యాఘ్రీ పాతోరుబూకజః. 187. క్వాథోలవణమూత్రాఢ్యోభిన్యాసానాహశూలనుత్, నిద్రో పేతమభిన్యా సం క్షీణం విద్యాద్ధతౌజసమ్. 188. కంఠరోధ కఫశ్వాస హిక్కాస న్యాసపీడితః, మాతులూంగార్ద్రకరసం దశమూలాంభసా పిబేత్. 189. వ్యోషాబ్ద త్రిఫలాతిక్తపటోలారిష్టవాసకైః, సభూనింబైరమృతాయా సై స్త్రిదోషజ్వరను జ్జలం. 190.

గంటుభారంగి, పుష్కరమూలము, సన్నరాస్న, మారేడువేరు, ఓమము, శొంఠి, దశమూలములు, పిప్పళ్లు వీటిసమభాగకషాయము సేవింపవలయును. దీనిని జొమ్ము, ప్రక్కలు, పిక్కలు మొదలగుచోట్ల నొప్పిగలిగిన రోగులకు సన్నిపాతజ్వరములందు ఇయ్యవలయును. మరియును దగ్గు, శ్వాసము, మందాగ్ని, అసల్యను వీటిని నశింపచేయును.

దశమూలములు, వస, నల్లఉప్పి, తెల్లఉప్పి వీటిసమభాగ కషాయము, కఫవాతములను, సన్నిపాతములను పోఁగొట్టును. నల్లజీలకఱ్ఱ, పుష్కరమూలము, కలుక్రానుగ, ఆముదపువేళ్లు, శొంఠి, తిప్పతీగె, దశమూలము, కచ్చూరము, వృషభకమనుగంధద్రవ్యము, దూలగొండి, గంటుభారంగి, గల్లేరు వీటిని సమానభాగములను తీసికొని ఆవుపంచితములోనూ కషాయమును గాచి త్రాగినయెడల రక్తపుకాలువలను పరిశుద్ధము చేయును. మాదీఫలము పాషాణభేద్ద మారేడు మూలక అగరుశొంతి ఊగుపండు వీటిని కషాయముచేసి సైంధవలవణమును గోమూత్రమును కలిపి ఇచ్చినయెడల, అభిన్యాసజ్వరము అనాహము శూల వీటిని పోఁగొట్టును. నిద్రితుఁడగు నభిన్యాసజ్వరము గల రోగిని హతౌజునిగాను క్షీణించినవానిఁగాను తెలియవలయును. కంఠము ఎండుట, కఫము శ్వాసము వెక్కిళ్లు వీనిచే పీడింపఁబడుట, ఈబాధలుగల మనుష్యుఁడు మాదీఫలము అల్లపురసమును కలిపికొని దశమూలకషాయమును శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు కటుకరోహిణి చేదుపొట్ల వేపచెక్క అడ్డసరము నేలవేము తిప్పతీగె దూలగొండి వీతికషాయమును సేవించిన త్రిదోష ప్రకోపజనితములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును.

---

సన్నిపాతములకు త్రివృదాదులగు కషాయములు.

శ్లో. త్రివృద్విశాలా త్రిఫలా కటుకారగ్వధైః కృతః, సహారో భేదసః క్వాథః పేయః సర్వజ్వరాపహః. 191.
స్వేదోద్గమే జ్వరే దేయ శ్చూర్ణో భృష్టకులుత్థజః, ఖురైర్జిహ్వాం జడాం సింధూత్థత్ర్యూషణై స్సామ్లవేతసైః. 192.
ఉచ్ఛుష్కాం స్ఫుటితాం జిహ్వాం ద్రాక్షయా

5