चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

524 చక్రదత్త — ౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

ట్టుకొనుటకై అపథ్యవస్తువులను సేవింపరాదు. కంటిపోటు రోగమునందు చేయుఁదగిన యోగముల నింకను వినుఁడు.

---

దూర్వారసాదులచేత ముఖలేపము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

कल्किताः सुघृता दूर्वा यवगैरिकशारिबाः ।
सुखलेपाः प्रयोक्तव्या रुजारोगोपशान्तये ॥ १६३ ॥
पयस्या शारिबापत्रं मञ्जिष्ठामधुकैरपि ।
अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः शस्यते ॥ १६४ ॥
वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे ।
काकोल्यादिप्रतीवापं प्रयुञ्ज्यात्सर्वकर्मसु ॥ १६५ ॥
शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ।
ततः शिरां दहेच्चापि मतिमांस्कुरितं यथा ॥ १६६ ॥
दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. కల్కితా స్సుఘృతా దూర్వా యవగైరికశారిబాః, సుఖలేపాః ప్రయోక్తవ్యా రుజా రోగోపశాన్తయే. 163.
పయస్యా శారిబాపత్ర మంజిష్ఠామధుకై రపి, అజాక్షీరాన్వితై ర్లేపః సుఖోష్ణః శస్యతే. 164.
వాతఘ్నసిద్ధే పయసి సిద్ధం సర్పి శ్చతుర్గుణే, కాకోల్యాదిప్రతీవాపం ప్రయుంజ్యాత్సర్వకర్మసు. 165.
శామ్యత్యేవం న చేచ్చూలం స్నిగ్ధస్విన్నస్య మోక్షయేత్, తతః శిరాం దహేచ్చాపి మతిమాం స్కురితం యథా. 166.
దృష్టే రతః ప్రసాదార్థ మంజనే శృణు మే శుభే.

తాత్పర్యము:
గరిక, యవలు, గైరికము, మనుబాల వీటిని నూరి నేతిలో కల్కమునుచేసి బాధితుని వృత్తికై సుఖపూర్వకముగా లేపనఁజేయవలయును. పాలచెట్టు, మనుబాలాకులు, మంజిష్ఠము, యష్టిమధుకము వీటిని మేక పాలతోనూరి సుఖోష్ణముగా లేపన చేయవలయును. వాతఘ్నములగువానిచేత సిద్ధము చేయఁబడిన పాలలో నాలుగురెట్లలో నేతిని సిద్ధము చేసి అందు కాకోల్యాదిగణపు టౌషధములను నూరి కలపవలయును. పిమ్మట దీనిని నేత్ర కార్యములలో వినియోగపెట్టవలయును.

---

వర్త్యంజనము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

मेषशृङ्गस्य पत्राणि शिरीषधवयोरपि ॥ १६७ ॥
मूलत्याश्चापि तुल्यानि मुक्ता वैडूर्यमेव च ।
अजाक्षीरेण सम्पृच्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ॥ १६८ ॥
प्रणिधाय तु तद्वर्तिं योजयेदञ्जने भिषक् ।
स्रोतोऽञ्जनं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाः ॥ १६९ ॥
मरीचानि च तद्वर्तिं कारयेत्पूर्ववद्भिषक् ।
रसाञ्जनं घृतं क्षौद्रं तालीसं स्वर्णगैरिकम् ॥ १७० ॥
गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. మేషశృంగస్య పత్రాణి శిరీషధవయో రపి. 167.
మూలత్యా శ్చాపి తుల్యాని ముక్తా వైడూర్య మేవ చ, అజాక్షీరేణ సంపృచ్య తామ్రే సప్తాహ మావపేత్. 168.
ప్రణిధాయ తు తద్వర్తిం యోజయే దంజనే భిషక్, స్రోతోజం విద్రుమం ఫేనం సాగరస్య మనశ్శిలాః. 169.
మరీచాని చ తద్వర్తిం కారయే త్పూర్వవ ద్భిషక్, రసాంజనం ఘృతం క్షౌద్రం తాలీసం స్వరణగైరికం. 170.
గోశకృద్రససంయుక్తం పిత్తోపహతదృష్టయే.

తాత్పర్యము:
మేషశృంగపుపత్రములును, దిరిసెన, చంద్ర వీటిఆకులును జాజియాకులును సమానముగా గ్రహించి, ముత్తెములు, వైఢూర్యమణి వీటిని సమానభాగములుగా గ్రహించి యేడుదినములవరకు రాగిపాత్రలో మేక పాలతో తడిపియుంచి పిమ్మట నూరి వర్తి చేసి...