चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 641, कुल 674 में से
संदर्भ में पढ़ें622 चक्रदत्त—20. विरेचनाधिकारमु.
ह्या हिमेजले, उपाचरेत्क्षौद्रमिश्रैर्लेहैश्चिकित्सकः। 19।
वमनेऽतिप्रवृत्ते तु हृद्यं कार्यं विरेचनं, न वामयेत्तैमिरीकं न गुल्मिनं न चापि पाण्डूदररोगपीडितं, स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धान् नरोर्ध्वगारेशकपीड़ितांश्च। 20।
रूक्षे प्रमेहे तरुणे च गर्भे गच्छत्यधोर्ध्वं रुधिरे च तीव्रे, दष्टे च कोष्ठे क्रिमिभिर्मनुष्यं, न वामयेद्दर्शिसचातिबद्धे। 21।
एते ह्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः, अत्युल्बणकफाये च ते च स्युर्मधुकाम्बुना। 22।
वमनमु विरेचनमु रक्तस्रावमु वीटियन्दु 132 पलमुलु प्रस्थमनिरी. योगमु लेनिचो लंघनमुगानि शोधननुगानि चेयवलयुनु. एक्कुवगा वमितुఁडगुवानिकि नेतीतो चल्लनीनीटि नीयवलयुनु. चक्केर तेने कलिपिन लेहमुनु वैद्युఁ डोसंगवलयुनु. अत्यन्तमु वमनमुलु कानिचो विरेचनमुन कीयवलयुनु. रूक्ष प्रमेहमु तरुणगर्भमु तिमिर गुल्ममुलु पाण्डुरोगोदररोगमुलु ऊर्ध्वग रक्तमु मूलरोगमु अर्दितवातमु पेच्चु पेरिगिन मूलरोगमु वीट्लयन्दु वांतुलनु चेयिंपरादु.
इट्लु चक्रदत्तयन्दु वमनाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.
२०. विरेचनाधिकारमु.
विरेचन विधुलु.
श्लो.
स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय दातव्यं तु विरेचनं,
अद्यदा योजितं ह्येतद्ग्रहणीगदकृन्मतं। 1।
मृदुः पित्तेन कोष्ठः स्यात्क-फ्रो वातकफाश्रयात्,
मध्यमः समदोषत्वा द्योज्यो मात्रारुपापतः। 2।
शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितं,
रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशुकं। 3।
त्रिवृच्चूर्णं सितायुक्तं पिबेत्, श्रेष्ठं विरेचनं छित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कै- स्त्रिमुण्डिजातैः परिवेष्ट्य बध्वा, पक्वं तु सम्यक् कुटपाकयुक्त्या, खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतं।