चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 681

ములో 4 పలముల ఆనాపసును చేర్చి వడియకట్టి వస్తిచేసి ప్రయోగించిన నిరూహమగును.

-- నిరూహము చేయురీతులు. --

శ్లో. పూర్వోక్తేన విధానేన గుదవస్తిం నిధాపయేత్, త్రింశన్మాత్రాంస్థితో బస్తి స్తతస్తూత్కటకో భవేత్. 9. జానుమండల మావేష్ట్య దత్తం దక్షిణపాణినా, కుష్ఠనేత్రచ్ఛటాశబ్దశతం తిష్ఠే దవేగవాన్. 10. ద్వితీయం వా తృతీయం వా చతుర్థం వా యథార్థతః, సమ్యగ్వినిరూహలింగేతు ప్రాప్తే వస్తిం నివారయేత్. 11. ప్రసృష్టవిణ్మూత్రసమీరణత్వం రుచ్యగ్నివృద్ధ్యాశయలాఘవాని, రోగోపశాంతిః ప్రకృతిస్థతా చ బలం చ తత్స్యాత్సునిరూఢలింగమ్. 12. అయోగశ్చాతિયોగశ్చ నిరూహ శ్చ విరిక్తవత్, స్నిగ్ధోష్ణ ఏకః పవనే సమాంసోద్వ్యాస్వాదుశీతో పయసా చ పిత్తే, త్రయస్సమూత్రాఃకటుకోష్ణరూక్షాః. కఫే నిరూహా నపరం విధేయాః, ఏకోపకర్ష త్యనిలం స్వమార్గాత్ పిత్తం ద్వితీయ స్తు కఫం తృతీయః. 13.

పూర్వోక్తవిధానమున గుదయందుంచవలయును. జానుమండలమును చుట్టికొని దక్షిణహస్తముతోనీయవలయును. నిరూహపుప్రయోగ ప్రతియోగములు విరేచనమునకు వలెనే యెఱుఁగునది. వాతమునందు సమానాంశము గలిగి స్నిగ్ధరూపమగునది యొకనిరూహము. పిత్తమునందు స్వాదువును శీతలమునగు పాలతో రెండవనిరూహము. కఫమునందు గోమూత్రముతో వెచ్చజేసి యిచ్చిన నది మూడవనిరూహము. ఈమాటికంటెను ఇకను నిరూహ మేదియును లేదు.

-- నిరూహచేయలేని వారికి ఉపాయములు. --

శ్లో. ఆయామాంతః ముహూర్తాంతం నిరూహం శోధనై ర్హరేత్, నిరూహై రేవ మతిమాన్ క్షారమూత్రామ్లసంయుతైః. 14. విగుణానిలవిష్టబ్ధ శ్చిరం తిష్ఠ న్నిరూహణః, శూలార్తిజ్వరాటోపా న్మరణం వా ప్రయచ్ఛతి. 15. నతు భుక్తవతే దేయ మాస్థాపనమితి స్థితిః, ఆమం తద్ధి హరే ద్భుక్తం చర్దిదోషాం శ్చ కోపయేత్. 16. ఆవసికః క్రమః చాపి మత్వా కాల్యో నిరూహణే, అతిప్రపీడితో వస్తి రతిక్రమ్యాశయం తతః. 17. వాతేరితో నాసికాభ్యాం ముఖతో వా ప్రప