चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 685

ప్రతిమర్శము అవపీడము నస్యము ప్రధమనము శిరోవిరేచనము అని నస్యకర్మ అయిదువిధములు. కొంచెము పీల్చుటచేత నెంతచమురు ముఖములోనికి వచ్చునో అంత నాసికలో పోయఁదగినది. ఇది ప్రతిమర్శమనఁబడును. ఇయ్యుది నస్యముకొఱకై చేయబడుచున్నది. దోష మేదియునిందులేదు. ప్రతిమర్శము దార్ఢ్యమునుకలిగించును. రాత్రి దినభోజనమును చేయువాడును, పగలు నిద్రబోయెడువాడు దారినడచువాడును, శిరోభ్యంగనగండూషాదులుగల వారలును, పండ్లుతోమికొనిన పిమ్మట రెండుబిందువులు దీనిని నస్యముచేసికొన వలయును. శోధన స్తంభనములని అవపీడ రెండుతెఱగులు. అవపీడితముచేసి ఈయఁబడును గనుక అవపీడితమైనది. శిరలు లేనివారికి స్నేహార్థము, కంఠము రొమ్మును లేనివారలకు బలార్థమును స్నేహము ఈయఁబడుచున్నది.

❧ నస్యప్రమాణాదులు. ❧

శ్లో. శుక్తిశ్చ పాణిశుక్తిశ్చ మాత్రా స్త్రిస్రః ప్రకీర్తితాః,
ద్వాత్రింశ ద్బిందవ శ్చాత్ర శుక్తి రిత్యభిధీయతే. 9.
ద్వే శుక్తీ పాణిశుక్తిశ్చ దేయాత్ర కుశలై ర్నరైః,
తైలం కఫే చ వాతే చ కేవలే పవనే వసాం. 10.
దద్యా న్నస్తః సదా పిత్తే సర్పి రబ్జాసమారుతే.
ధ్మాపనం రేచన చూర్ణో యుంజ్యా త్తం ముఖవాయునా. 11.
షడంగులద్విముఖయానాడ్యా భేషజగర్భయా,
నహి భూరితరం దోషం చూర్ణత్వా దపకర్షతి. 12.

శుక్తి పాణిశుక్తియని మూడుమాత్రలు, 32 బిందువులది శుక్తి రెండుశుక్తులైన పాణిశుక్తియగును. కఫవాతములకు తైలమును కేవలవాతమునకు వసను పిత్తమునకు ఘృతమును ప్రశస్తములు.

❧ శిరోవిరేచనములు. ❧

శ్లో. శిరోవిరేచనద్రవ్యైః స్నేహై ర్వా తైః ప్రసాధితైః,
శిరోవిరేచనం దద్యా ద్రోగేష్వే తేషు బుద్ధిమాన్. 13.
గౌరవే శిరసః శూలే జాడ్యే స్యన్దే గళామయే,
శోఫగండ క్రిమిగ్రంధి కుష్ఠాపస్మారపీనసే,
స్నిగ్ధస్విన్నోత్తమాంగస్య ప్రాతఃకృతావశ్యకస్య చ,
నివాతశయనస్థస్య జత్రూర్ధ్వం స్వేదయే త్పునః. 15.
అథోత్తానార్ధదేహస్య పాణిపాదే ప్రశాంతే,
కించిదున్నతపాదస్య కించి న్మూర్ధని నామితే. 16.
నాసాపుటం పిధాయైకం పర్యాయేణ నిషేచయేత్,
ఉష్ణామ్బుతప్తం భైషజ్య ప్రణాడ్యా పిచునా తథా. 17.
దత్తే పాదతలస్కంధ