चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 657, कुल 674 में से
संदर्भ में पढ़ें638 चक्रदत्त—७५. कवलगण्डूषाधिकारमु.
रमगु नेत्ररोगमुनन्दु त्र्यंशहीनमगु दशाङ्गुलमुनु ओषधुलतो वर्तिनि चेसि Nippulōnaṇṭiñci (निप्पुलोनंटिञ्चि) आपोगनु नोटिनुण्डि पील्चि मुक्कु गुण्डा वदलि पॆट्टवलयुनु. चोक्कुतुकललो गल समस्तरोगमुलकु धूममुनु त्रागवलयुनु. प्रायोगिकधूममुनन्दु तगरमु शोष्ठुलेकुण्डनु स्नैहिकमुन तेनॆ मैनमु स्नेहमु गुग्गुलमु सर्जकमुलतोनु वैरोचनमुनन्दु शिरोविरेचनद्रव्यमुलतोनु वर्तिनि चेयवलयुनु. पित्तकादुलन्दु दीनि नुपयोगिम्परादु. तिमिरमुलु मुन्नगुवानियन्दु प्रयोगिम्पवलयुनु. इदि धूमविधानमु. लेशमुगा प्रकाशमुं जेयबडिनदि.
इत्लु चक्रदत्तयन्दु धूमाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.
७५. कवलगण्डूषाधिकारमु.
कवलगण्डूषधारणार्हॊलु
श्लो. स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः, पित्ते ।
कट्वम्ललवणैः रूक्षैः संशोधनः कफे ॥ १ ॥कषायस्वादुतिक्तैश्च कवलो रोपणो व्रणे,
सुखं संचार्या ते यातु सा मात्रा कवले हिता ॥ २ ॥असंचार्या तु या मात्रा गण्डूषे सा प्रकीर्तिता,
तावच्च धारणीयोऽयं यावद्दोषप्रवर्तनम् ॥ ३ ॥पुनश्चाप्यथ दातव्यः सद्यः क्षौद्रघृतादिभिः,
व्याधेरपचयः सुष्ठु वैशद्यं वक्त्रलाघवम् ॥ ४ ॥इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम्,
दाहातृष्णाव्रणान् हन्ति मधुगण्डूषधारणम् ॥ ५ ॥धान्याम्ल मास्यवैरस्य मलदौर्गन्ध्यनाशनम्,
तदीषल्लवणं शीतं मुखशोषहरं परम् ॥ ६ ॥आशु क्षौरामलगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणां चयम्,
सुस्नेहितं वातहरं तैल गण्डूषधारणम् ॥ ७ ॥
वातमुनन्दु स्निग्धमुलु नुष्णमुलु नगुवानितो, स्नैहिकमु पित्तमु स्वादुवुलुनु शीतलमुलगु वानितो प्रसादनमुलुन, कफमुनन्दु रूक्षमुलगु नम्ललवणमुलतोसु संशॊधनमुनु चेयिम्प वलयुनु. कषायस्वादुतिक्ततुलतो कबलमुनुचेसि धरिम्प वलयुनु. सुखसंचारमुगल मात्र हितकरमु. संचारमु लेनिदे गण्डूषमु नन्दु धरिम्पवलेनु. दोषमु लुण्डुनंतवळकु मात्रमे दीनिनुपयोगिम्पवलयुनु. पिम्मट तेने नेय्यि मुन्नगुवानितो निंकोक दानिनिय्य वलयुनु.