चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 689

ఇంద్రియములు శాంతముగా నుండుటయే కబలంగోఁగుషమందు శుద్ధియని యెఱుగునది. దాహము తృష్ణ వ్రణములు మున్నగునవి శమించును. ధాన్యామ్లము నోటివాసన అరుచిని పోగొట్టును. అందుకొఱఁచెయు ఉప్పువైచి చల్లార్చి సేవించిన ముఖశోషలను పోగొట్టును. క్షారామ్లు గండూషము తీక్ష్యణమై శ్లేష్మములను పోగొట్టును. వాతమును హరించును స్వస్థత గలిగించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు కవలగండూషాదికాగ ప్రకరణము ముగిసెను.

---

ఆశ్చ్యోతనాంజనతర్పణపుటపాకాధికారము

నేత్రరోగములకు ఆశ్చ్యోతనము.

శ్లో. సర్వేషాం మక్షీరోగాణా మాదౌ నాశ్చ్యోతనం హితం,
రుక్తోద కండూఘర్షాస్రు గ్రాహరాగాని బర్హణం. 1.
ఉష్ణం వాతే కఫేచోష్ణాతచ్చీతం రక్తపిత్తయోః,
నివాతస్థస్య వామేన పాణినోన్మీల్యలోచనం. 2.
శుక్తౌ ప్రలంబయా న్యేన పిచునార్త్వా కనీనకే,
దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులా దవసేచయేత్. 3.
తతః ప్రమృజ్య మృదునా చేలేన కఫవాతయోః,
అన్యేన కోష్ణపానీయప్లుతేన స్వేదయే న్మృదు. 4.
అత్యుష్ణతీక్ష్ణం రుగ్రాగదృఙ్నాశాయాక్షిసేచనం,
అతిశీతం తు కురుతే నిస్తోద స్తంభ వేదనాః. 5.
కషాయవర్ణతాం ఘర్షం కృచ్ఛోన్మీషం తథాఽశ్రుస్రావం బహు,
వికారవృద్ధి మత్యల్పం సంరంభ మపరాసృతం. 6.

అన్నివిధములగు నేత్రరోగములకు తొలుత నాశ్చ్యోతనచేయుట మంచిది. రక్తము ఊడకము జిల కన్నీళ్లుగారుట మంట ఎఱ్ఱపడుటలను పోగొట్టును. వాతమునందు ఉష్ణముగను కఫమునందు నుష్ణముగను రక్తపిత్తములందు చల్లగను ఈయవలయును. గాలిలేనిచోట, చేతితోఁటిని తెఱచి కనుగుడ్డునందు పొడవగు పిచువరిచేత పది పండ్రెండు బిందువులను వేయవలయును. పిమ్మట మెత్తనిగుడ్డతో తుడిచి వెచ్చని నీటితో కాచి చెమ్మటను పుట్టింపవలయును.

---

నేత్రమలమున కంజనములు.

శ్లో. అథాంజనం శుద్ధతనో శ్చేత్రమాత్రాశ్రయే మలే,
పక్వలింగేల్పశోభార్తి కండూపైచ్ఛిల్య లక్ష్మితే. 7.
మందఘర్షాస్రురాగేఽక్షిప్రయోజ్యుం ఘనదూషికే,
లేఖనం దోషణం దృష్టిప్రసాదన మితి త్రిధా. 8.