दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

प्रथमोच्छ्वासः ] - व्याख्याद्वयोपेतम् । ११ न्मदधाराधौतमूले नव्यवल्लभवरणागतदिव्यकन्याजनजवनिकापटमण्डप इव वियतलव्याकुले धूलीपटले दिविषदध्वनि धिक्कृतान्यध्वनिपटहध्वान- बधिरिताशेषदिगन्तरालं शस्त्राशस्त्रि हस्ताहस्ति परस्पराभिहतसैन्यं जन्यमजनि । (१५) तत्र मगधराजः प्रक्षीणसकलसैन्यमण्डलं मालवराजं जीव- ग्राहमभिगृह्य कृपालुतया पुनरपि स्वराज्ये प्रतिष्ठापयामास । (१६) ततः स रत्नाकरमेखलामिलामनन्यशासनां शासदनपत्यतया

क्षरन्त्या मदधारया मदजलप्रवाहेण धौतं क्षालितं मूलं मूलदेशो यस्य तस्मिन् । नव्यवल्लभानां नवीनरमणानां वरणाय आगतस्य युद्धक्षेत्रे समुपस्थितस्य दिव्य- कन्याजनस्याप्सरः समूहस्य जवनिकया तिरस्करिण्या युक्तः पटमण्डपः पटवासस्त- स्मिन्निव । वियतलव्याकुले नभस्तलसम्भृते । धूलीपटले पांसुसमूहे । दिवि सीदन्ति ये ते दिविषदो देवास्तेषामध्वनि मार्गे आकाशे इत्यर्थः । धिक्कृतस्तिरस्कृतः दूरी- कृत इति यावत्, अन्येषां ध्वनिः शब्दो येन तादृशेन पटहध्वानेन ढक्का शब्देन बधिरितानि बधिरीकृतानि अशेषाणि दिगन्तरालानि तत्रस्थजना इत्यर्थः यस्मिन् तत् । शस्त्रैः शस्त्रैश्च प्रहृत्य यद्युद्धं प्रवृत्तमिति शस्त्राशस्त्रि । हस्तैश्च हस्तैश्च प्रहृत्य यत्प्रवृत्तं तद् हस्ताहस्ति । परस्परस्य अभिहतं समाक्रान्तं सैन्यं यस्मिन् तत् । जन्यं युद्धम् । (१५) तत्र युद्धे । प्रक्षीणं हतविध्वस्तं सकलं समस्तं सैन्यमण्डलं यस्य तम् । जीवग्राहमभिगृह्य जीवन्तमेव धृत्वा, (१६) रत्नाकरः समुद्रो मेखला रशना यस्यास्ताम् । ससागरामित्यर्थः । इलां पृथ्वीम् । अनन्यशासनां-न विद्यतेऽन्यस्य नृपस्य शासनं यस्यां ताम् । अनपत्यतया

लिए पटमंडप ( परदेका ) काम करने लगी अर्थात धूलि-पटल आकाशमें फैल गया । अन्य सभी शब्दोंको दबानेवाली युद्धकी वाद्यध्वनियां समस्त दिशाओंमें गूंज गयीं - जिससे सम्पूर्ण दिशाएँ ऐसी बहिरी हो गयीं कि कुछ सुनाई ही न देता था । उस युद्धमें योद्धागण शस्त्रसे शस्त्र और हाथसे हाथ भिड़ाकर परस्पर मार-काट करनेमें तल्लीन थे । (१५) उस तुमुल संग्राममें माधवराजने मालवराजकी समस्त सेना नष्ट कर दी और मालवेश्वर मानसारको जीते जी पकड़ लिया तथा पुनः दया करके उसे उसीके राज्यपर प्रतिष्ठित कर दिया । (१६) तब वे मगधाधिपति जो समुद्र पर्यन्त पृथ्वीका शासन करते थे, अनपत्य होनेके