भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 115, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 115

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११७ ( १३ ) तच्चाकर्ण्य 'प्रातरेव राजभवनद्वारे स च दुरात्मा कन्या- न्तःपुरदूषकः संनिधापयितव्यः । चण्डपोतश्च मातङ्गपतिरुचितकल्पनो- पपन्नस्तत्रैव समुपस्थापनीयः ! कृतविवाहकृत्यश्चोत्थायाहमेव तमनार्य- शीलं तस्य हस्तिनः कृत्वा क्रीडनकं तदधिरूढ एव गत्वा शत्रुसाहाय्याय प्रत्यासीदतो राजन्यकस्य सकोशवाहनस्यावग्रहणं करिष्यामि' इति पार्श्व- चरानवेक्षांचक्रे । निन्ये चासावहन्त्यन्यस्मिन्नुन्मिषत्येवोषोरागे राजपुत्रो राजाङ्गणं रक्षिभिः । उपतस्थे च क्षरितगण्डश्चण्डपोतः । ( १३ ) संनिधापयितव्यः सन्निधौ स्थापयितव्यः । चण्डपोतस्तदाख्यो मातङ्ग- पतिर्गजराजः । उचिताभिर्योग्याभिः कल्पनाभिरलङ्कारादिसाधनैरुपपन्नो युक्तः । तत्रैव राजभवनद्वारे । समुपस्थापनीयः आनेतव्यः । अनार्यशीलं दुष्टस्वभावम् । तं राजवाहनम् । क्रीडनकं क्रीडनसाधनं खेलनमिति यावत् । तदधिरूढः—तमेव गजमधिरुह्येत्यर्थः । शत्रुसाहाय्याय शत्रोः सिंहवर्मणः साहाय्यं कर्तुम् । प्रत्या- सीदतः समीपमागच्छतः । राजन्यकस्य क्षत्रियसमूहस्य । अवग्रहणं प्रतिबन्धं बन्धनमिति यावत् । पार्श्वचरान् पार्श्वस्थवीरान् । अवेक्षांचक्रे ददर्श, सावधानांश्चक्रे वा । निन्ये चेति—असौ राजपुत्रः राजवाहनः अन्यस्मिन् अहनि दिवसे उन्मिषति स्फुरति उषोरागे प्रभातसम्बन्धिरक्तिम्नि रक्षिभिः रक्षाधिकृतैः राजाङ्गणं निन्ये नीतः । उपतस्थे—उपस्थितोऽभवत् । क्षरितगण्डः स्रवत्कपोलः । उसी के कथनानुसार कार्य करोगे ? यदि नहीं, तो शीघ्र ही क्रूरता के साथ उसकी हत्या का वृत्तान्त भेजकर मेरी आत्मा को प्रसन्न करो उसके छोटे भाई कीर्तिसार को भी हाथ-पाँव बाँधकर कारागार में डाल दो । ( १३ ) यह वृत्त श्रवण करते ही उसने अपने दासों को आदेश दिया—'कल प्रातःकाल ही राजवाहन राजद्वार पर उपस्थित किया जाय । हाथियों में श्रेष्ठ हाथी चण्डपोत भी अलंकृत किया जाकर वहाँपर तैयार खड़ा रहे। वैवाहिक मांगलिक कार्य सम्पन्न होते ही वहाँपर आ जाऊँगा और अपने सामने उसे उस हाथी से कुचलवा करके मरवा डालूँगा। तत्पश्चात् उसी हाथी पर चढ़कर मैं उन दुराचारी राजाओंपर भी आक्रमण कर दूँगा जो सिंहवर्मा की सहायता के लिए आये थे। मैं उनपर आक्रमण करके उनके सैन्य तथा निधिपर अधिकार जमा लूँगा। चण्डवर्मा की आज्ञानुसार सूर्योदय होते ही सेवकों ने राजवाहन को ले जाकर राजद्वार पर उपस्थित कर दिया । हाथियों में प्रमुख हाथी चण्डपोत भी सजा हुआ वहाँ खड़ा था । उसके गण्डप्रदेश से मदधारा बह रही थी ।