दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 195, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंखननकर्मणि सगरसुतानामिवान्यतमः । स चेल्लब्धः क्षणेनैतत्कर्म सा- धयिष्यति' इति । 'कतमोऽसौ, किमिति न लभ्यते' इति मयोक्ते 'येन तद्धनमित्रस्य चर्मरत्नं मुषितम्' इति त्वामेव निरदिक्षत् । 'यद्येवमेहि, त्वयास्मिन्कर्मणि साधिते चित्रैरुपायैस्त्वामहं मोचयिष्यामीति शपथपूर्वं तेनाभिसंधाय सिद्धेऽर्थे भूयोऽपि निगडयित्वा 'योऽसौ चोरः स सर्वथोप- क्रान्तः, नतु धाष्टर्यभूमिः प्रकृष्टवैरस्तदजिनरत्नं दर्शयिष्यति' इति राज्ञे विज्ञाप्य 'चित्रमेनं हनिष्यसि, तथा च सत्यर्थः सिद्ध्यति, रहस्यं च न
खलु यज्ञीयाश्वान्वेषणाय पृथ्वीं खनित्वा पातालं गतवन्तस्ते खननकर्मणि दक्षतमा इति भावः । लब्धः प्राप्तः स्यादिति शेषः । मया शृगालिकया । त्वामेव भवन्तमेव । अपहारवर्मणमित्यर्थः । निरदिक्षत् निर्दिष्टवान् । यद्येवमेहीत्यादि न स्रवती- त्यन्तं वाक्यं शृगालिकायाः । त्वया-चर्मरत्नचोरेणापहारवर्मणेत्यर्थः अस्मिन् कर्मणि खननकार्ये । तेन चोरेण । अभिसन्धाय प्रतिज्ञां कृत्वा । निगडयित्वा बद्ध्वा । उपक्रान्तः चिकित्सितः उपदेशादिना बोधितः । धाष्टर्यभूमिः धृष्टः । प्रगल्भ इत्यर्थः । प्रकृष्टवैरः बद्धवैरः । चित्रं विचित्रेणोपायेनेत्यर्थः । एनं चोरमपहार- वर्माणम् । तथा च सति-एवं जाते । अर्थः प्रयोजनम् । स्रवति क्षरति प्रकाशत इति यावत् । मया शृगालिकया । सः कान्तकः । प्रतिपद्य स्वीकृत्य । मां शृगा-
लगानेमें राजा सगरके पुत्रोंके सदृश अद्वितीय है (जैसे-राजा सगरके पुत्रोंने पृथ्वी खोद डाली थी उन्हींके समान खोदनेमें निपुण ) यदि वह मिल गया तो, यह कार्य क्षणभरमें हो जायगा ।' 'वह कहां पर है, क्यों नहीं उसे प्राप्त करते हो ?' मेरे ऐसे कहनेपर उस कान्तकने कहा-'जिसने धनमित्रकी उस चर्मरत्नभस्त्रिकाको चुराया है।' ऐसा कहते हुए उसने आपको (अपहारवर्माको) निर्देश किया है। यदि ऐसा है, तो (शृगालिका ने उससे कहा) कि, आप उससे कहें तुम्हें (अपहारवर्माको) मैं (कान्तक) अनेक प्रकारके यत्नोंसे कारागार (जेलखाने) से मुक्त कर दूँगा, यदि तुम मेरा यह काम (सेंध लगाना) कर दोगे। इस प्रकारसे उससे शपथपूर्वक प्रतिज्ञा करा करके कार्य हो जाने पर उसे फिर बांध करके अंगराजसे कहना कि, 'जो चोर जेलखानेमें है, उसे सदा उपदेश ही दिया जाता है। लेकिन, वह बड़ा प्रगल्भ है। धनमित्रसे पूरी शत्रुता रखता है। चर्मरत्नभस्त्रिकाके विषयमें कुछ नहीं कहता है।' 'इसको विचित्र तरहसे प्राणदण्ड दिया जाय।' ऐसा होने पर-उसके मर जानेपर-अपना काम भी सिद्ध हो जायगा और रहस्य भी न प्रकाशित होगा। इस रीतिसे, मेरी उक्ति पर, वह अति पुलकित हो गया और (मेरी राय) स्वीकार करके मुझे ही आपको (अपहार-