दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

तलम्, स एव पत्रास्तरो ममाभूत् । विभावरी च व्यभासीत् । अभूच्च मे मनसि किमयं स्वप्नः, किं विप्रलम्भो वा, किमियमासुरी दैवी वा कापि माया । यद्भावि तद्भवतु । नाहमिदं तत्त्वतो नावबुध्य मोक्ष्यामि भूमिश- य्याम् । यावदायुरत्रत्यायै देवतायै प्रतिशयितो भवामि' इति निश्चितम- तिरतिष्ठम् । ( ६ ) अथाविर्भूय कापि रविकराभितप्तकुवलयदामतान्ताङ्गयष्टिः, क्लिष्टनिवसनोत्तरीया, निरलक्तकरूक्षपाटलेन निःश्वासोष्मजर्जरितत्विषा जागरितः । सैव पूर्ववदेव । पत्रास्तरः-पर्णशयनम् । निद्रापगमे पूर्ववदेव दशा सञ्जातेति भावः। व्यभासीत्-प्रभाता । अयं-यन्मे महति प्रासादे तादृश्यास्तरुण्या दर्शनं तत् । विप्रलम्भः प्रतारणम् । केनापि वञ्चितोऽहमस्मि किमित्यर्थः । माया- छलना । तत्त्वतो-याथाथ्र्येन । न अवबुध्य-अज्ञात्वा । मोक्ष्यामि-त्यक्ष्यामि । यावदायुः-यावज्जीवनम् । अत्रत्यायै अरण्यस्थितायै । देवतां द्रष्टुमित्यर्थः । प्रतिशयितः-यावद्देवतागत्य वृत्तान्तममं न प्रकाशयेत्तावदशनादिकं परित्यज्यात्रैव शयिष्ये इति प्रतिज्ञां कृत्वा शयितः । निश्चितमतिः-स्थिरबुद्धिः । ( ९ ) आविर्भूय-सम्मुखमागत्य । कापीत्यादि विशेषणानि सीमन्तिन्याः । रविकरेति-रवेः सूर्यस्य करैः किरणैरभितप्तं सन्तप्तं यत्कुवलयदाम नीलोत्पलमाला तद्वत् तान्ता क्लान्ता अङ्गयष्टिः देहलता यस्याः सा। क्लिष्टे जीर्णे निवसनोत्तरीये परिधेयाच्छादने यस्याः सा । निरलक्तकोऽलक्तकरागशून्यः अत एव रूक्षः कर्कशः, पाटलः स्वभावत रक्तश्च तेन । दन्तच्छदेनेत्यस्य विशेषणम् । निःश्वासोष्मणा तप्तनिः- श्वासेन जर्जरिता म्लाना त्विट् कान्तिर्यस्य तेन । दन्तच्छदेन ओष्ठेन । वमन्तीव- जगा तो अपनेको पुनः उसी अरण्यमें, उसी पेड़के नीचे, उस पत्र-शय्यापर सोया हुआ पाया । रात्रि बीत गयी । मेरे अन्तःकरणमें चिन्ता व्याप्त हुई कि क्या यह स्वप्न था, अथवा मै प्रतारित किया गया, अथवा दैवी या आसुरी ( राक्षसी ) माया थी ? जो भी हो, सो हो। जबतक मैं इस रहस्यको न ज्ञात कर लूँगा तबतक इस भूमिपर सोना न छोड़ूँगा। अपने जीवनभर यहीं रहूंगा-अर्थात् जबतक यहाँकी देवी मुझे आकर यह रहस्य न बता देंगी तबतक यह स्थान न छोड़ूँगा। ऐसी दृढमतिकर मैं वहीं अवस्थित रहा। ( ९ ) इतनेमें ही, भगवान् सूर्यकी किरणोंद्वारा परितप्त कमलोंकी मालाके समान क्लान्त और क्षीण देहवाली, एक अङ्गना दिखाई पड़ी। जिसके उत्तरीय वस्त्र जीर्ण ( पुराने ) थे। जिसके अधर अलक्त रागसे शून्य होनेसे किञ्चित् लाल दीख रहे थे।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu