दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 299, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६६ दन्तच्छदेन वमन्तीव कपिलधूमधूम्रं विरहानलम्, अनवरतसलिलधारा- विसर्जनाद्रुधिरावशेषमिव लोहिततरं द्वितयमदणोरुद्वहन्ती, कुलचारित्र- बन्धनपाशविभ्रमेणैकवेणीभूतेन केशपाशेन नीलांशुकचीरचूलिकापरिवृता पतिव्रतापताकेव सञ्चरन्ती, क्षामक्षामापि देवतानुभावादनतिक्षीणवर्णाव- काशा सीमन्तिनी, प्रणिपतन्तं मां प्रहर्षोत्कम्पितेन भुजलताद्वयेनोत्थाप्य पुत्रवत्परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय वात्सल्यमिव स्तनयुगलेन स्तन्यच्छलात्प्र- क्षरन्ती, शिशिरेणाश्रुणा निरुद्धकण्ठी स्नेहगद्गदं व्याहार्षीत्— उद्गिरन्तीव-प्रकटयन्तीवेति यावत् । कपिलः पिङ्गलः यो धूमस्तेन धूम्रमारक्तश्यामं तादृशं विरहानलं विच्छेदाग्निम् । अनवरतं निरन्तरं सलिलधारया अश्रुधा- राया विसर्जनात् त्यागात् निरन्तराश्रुवर्षेणेत्यर्थः । रुधिरावशेषं शोणितमात्र- मिव लोहिततरमतिरक्तमदृगोश्चक्षुषोर्द्वितयं युगलमुद्वहन्ती धारयन्ती, कुलं वंशः चारित्रं पातिव्रत्यं तयोर्बन्धनाय पाशस्य रज्ज्वा इव विभ्रमो विलासो यस्य तेन, एकवेणीभूतेन एकवेण्याकारेण केशपाशेन चिकुरकलापेनोपलक्षिता। नीलं श्यामवर्णं यदंशुकचीरं वस्त्रखण्डं तन्निर्मिता या चूलिका कञ्चुलिका तया परिवृता व्याप्ता । अत एव सञ्चरन्ती भ्रमन्ती । पतिव्रतायाः पताका वैज- यन्तीव । पातिव्रत्यसूचिकेत्यर्थः । क्षामक्षामा-अतिकृशा । देवतानुभावात्-देव- त्वप्रभावात् । अनतिक्षीणः-नातिमलिनो वर्णावकाशो वर्णोज्ज्वल्यं यस्याः सा प्रणिपतन्तं-नमस्कुर्वन्तम् । मां-प्रमतिमित्यर्थः । प्रहर्षोत्कम्पितेन आनन्दातिशय- वशाद् वेपथुमता । उपाघ्राय आलिङ्ग्य । वात्सल्यम् स्नेहरसम् । स्तन्यच्छलात्- स्तनदुग्धव्याजेन । शिशिरेण-शीतलेन । निरुद्धकण्ठी-स्तब्धकण्ठस्वरा । व्याहा- र्षीत् अवोचत् । गरम निःश्वासोंके पवनसे पीड़ित ओष्ठ कुछ लाल तथा धूमरङ्गके होकर विच्छेदाग्निको खूब वमन कर रहे थे । जिसके दोनों नेत्र निरन्तर अश्रुधारा बहानेके कारण लाल-लाल वर्णवाले दिखाई पड़ते थे । जो अपने वंशानुरूप चरित्रके सेवनके कारण बन्धन विभ्रमके एकवेणी व्रतको पालन करती हुई नीले वस्त्र और नीले वस्त्रकी बनी हुई चोलीको धारण किये हुए पतिव्रताकी ध्वजाके सदृश दीख रही थी । जो शरीरसे अत्यन्त दुर्बल होनेपर भी देवताओंके प्रभावसे उज्ज्वल कान्तिवाली महिला दिखलायी पड़ती थी । जब उपर्युक्त लक्षणोंवाली महिला दिखलायी पड़ी तो मैंने उसको प्रणाम करना चाहा । मुझे नतमस्तक होते अवलोकन करके उस मान्य महिलाने अत्यन्त हर्षान्वित होकर अपनी काँपती हुई भुजारूपी लताओं से उठा लिया और पुत्र के तुल्य मेरे शिर को सूँघ करके २० द० कृ० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu