भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 300, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 300

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १० ) 'वत्स, यदि वः कथितवती मगधराजमहिषी वसुमती मम हस्ते बालमर्थपालं निधाय कथां च काञ्चिदात्मभर्तृपुत्रसखीजनानुबद्धां राजराजप्रवर्तितां कृत्वान्तर्धानमगादात्मजा मणिभद्रस्येति', साहमस्मि वो जननी । पितुर्वो धर्मपालसूनोः सुमन्त्रानुजस्य कामपालस्य पादमूला- न्निष्कारणकोपकलुषिताशया प्रोष्यानुशयविधुरा स्वप्ने केनापि रक्षोरूपेणो- पेत्य शप्तास्मि—'चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्रं वसामि प्रवासदुःखाय' इति ब्रुवतैवाहमाविष्टा प्राबुध्ये । गतं च तद्वर्षं वर्षसहस्रदीर्घम् । ( १० ) वः-युष्मभ्यं युष्माकं सकाशे इत्यर्थः । मम-वसुमत्याः । बालम् शि- शुम् । विधाय-समर्प्य । कथां-वृत्तान्तम् । आत्मनः स्वस्य तारावत्या इत्यर्थः, भर्तुः स्वामिनः, पुत्रस्य तनयस्य, सखीजनस्य सुहृद्वर्गस्यानुबद्धां सम्बन्धिनीम् । राजराजप्रवर्तितां-कुबेरप्रोक्ताम् । कृत्वा कथयित्वा । अन्तर्धानं-तिरोधानम् , अगा- त्-जगाम । आत्मजा कन्या तारावलीति यावत् । सा वसुमतीकथिता तारावली । वो युष्माकम् । जननी-मातृस्थानीया-पितृव्यपत्नीत्वात् । पादमूलात्-चरणाश्र- यात् । निष्कारणेति-निष्कारणेन सपत्नीर्ष्यावशादनर्थकेन कोपेन कलुषितः मलिन आशयश्चित्ताभिप्रायो यस्याः सा । प्रोष्य प्रवासं गत्वा । अनुशयविधुरा-पश्चात्ताप- क्लिष्टा । रक्षोरूपेण-राक्षसमूर्त्या । चण्डिकायां-अतिकोपनायाम् । वर्षमात्रं- संवत्सरमेकम् । वसामि-अधितिष्ठामि । प्रवासदुःखोत्पादनार्थम् । ब्रुवता-कथ- यता । आविष्टा तेन कृतावेशा । प्राबुध्ये-जागरिताऽभवम् । गतं व्यतीतम् । वर्ष- सहस्रदीर्घं-अतिमहत् । आलिङ्गनादि किया। वात्सल्य-प्रीतिके कारण अपने स्तनोंसे दूधको टपकाती हुई तथा आँखोंसे आंसू बहाती हुई निरुद्ध कण्ठवाली वह महिला मुझसे कहने लगी। (१०) हे वत्स ! जो वार्त्ता आप लोगोंसे मगधराज राजहंसकी देवी वसुमतीने कही थी कि एक अंगना इस शिशुको निद्रावस्था में मेरी गोदमें धर कर बोली-राजराज कुबेरकी आज्ञासे राजवाहनकी सेवाके लिये मैं इस शिशुको आपको दे रही हूँ तथा अपनी सखी आदि परिजनोंकी कथा आदि कह करके जो तिरोहित हो गयी थी। वही मणिभद्र नामक यक्षकी कन्या तारावली मैं आपकी माँ हूँ। धर्मपालके लड़के और सुमन्त्रके छोटे भाई कामपाल जो आपके जनक (पिता) हैं उनपर मैंने अकारण ही क्रोध किया था और क्रोधके कारण मैं मलिन हृदय हो कर उन्हें छोड़ कर प्रवासमें चली गयी थी। तदनन्तर पश्चात्ताप करती हुई वियोगिनीकी दशामें मैं एक रात्रिमें स्वप्नगता थीं कि किसी राक्षसरूपकी एक प्रतिकृतिने मुझे शाप दे दिया—'प्रवासमें (परदेशमें) दुःख देनेके लिये मैं तेरे शरीरमें एक बरस तक निवास करूँगी।' ऐसा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu