दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १० ) 'वत्स, यदि वः कथितवती मगधराजमहिषी वसुमती मम हस्ते बालमर्थपालं निधाय कथां च काञ्चिदात्मभर्तृपुत्रसखीजनानुबद्धां राजराजप्रवर्तितां कृत्वान्तर्धानमगादात्मजा मणिभद्रस्येति', साहमस्मि वो जननी । पितुर्वो धर्मपालसूनोः सुमन्त्रानुजस्य कामपालस्य पादमूला- न्निष्कारणकोपकलुषिताशया प्रोष्यानुशयविधुरा स्वप्ने केनापि रक्षोरूपेणो- पेत्य शप्तास्मि—'चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्रं वसामि प्रवासदुःखाय' इति ब्रुवतैवाहमाविष्टा प्राबुध्ये । गतं च तद्वर्षं वर्षसहस्रदीर्घम् । ( १० ) वः-युष्मभ्यं युष्माकं सकाशे इत्यर्थः । मम-वसुमत्याः । बालम् शि- शुम् । विधाय-समर्प्य । कथां-वृत्तान्तम् । आत्मनः स्वस्य तारावत्या इत्यर्थः, भर्तुः स्वामिनः, पुत्रस्य तनयस्य, सखीजनस्य सुहृद्वर्गस्यानुबद्धां सम्बन्धिनीम् । राजराजप्रवर्तितां-कुबेरप्रोक्ताम् । कृत्वा कथयित्वा । अन्तर्धानं-तिरोधानम् , अगा- त्-जगाम । आत्मजा कन्या तारावलीति यावत् । सा वसुमतीकथिता तारावली । वो युष्माकम् । जननी-मातृस्थानीया-पितृव्यपत्नीत्वात् । पादमूलात्-चरणाश्र- यात् । निष्कारणेति-निष्कारणेन सपत्नीर्ष्यावशादनर्थकेन कोपेन कलुषितः मलिन आशयश्चित्ताभिप्रायो यस्याः सा । प्रोष्य प्रवासं गत्वा । अनुशयविधुरा-पश्चात्ताप- क्लिष्टा । रक्षोरूपेण-राक्षसमूर्त्या । चण्डिकायां-अतिकोपनायाम् । वर्षमात्रं- संवत्सरमेकम् । वसामि-अधितिष्ठामि । प्रवासदुःखोत्पादनार्थम् । ब्रुवता-कथ- यता । आविष्टा तेन कृतावेशा । प्राबुध्ये-जागरिताऽभवम् । गतं व्यतीतम् । वर्ष- सहस्रदीर्घं-अतिमहत् । आलिङ्गनादि किया। वात्सल्य-प्रीतिके कारण अपने स्तनोंसे दूधको टपकाती हुई तथा आँखोंसे आंसू बहाती हुई निरुद्ध कण्ठवाली वह महिला मुझसे कहने लगी। (१०) हे वत्स ! जो वार्त्ता आप लोगोंसे मगधराज राजहंसकी देवी वसुमतीने कही थी कि एक अंगना इस शिशुको निद्रावस्था में मेरी गोदमें धर कर बोली-राजराज कुबेरकी आज्ञासे राजवाहनकी सेवाके लिये मैं इस शिशुको आपको दे रही हूँ तथा अपनी सखी आदि परिजनोंकी कथा आदि कह करके जो तिरोहित हो गयी थी। वही मणिभद्र नामक यक्षकी कन्या तारावली मैं आपकी माँ हूँ। धर्मपालके लड़के और सुमन्त्रके छोटे भाई कामपाल जो आपके जनक (पिता) हैं उनपर मैंने अकारण ही क्रोध किया था और क्रोधके कारण मैं मलिन हृदय हो कर उन्हें छोड़ कर प्रवासमें चली गयी थी। तदनन्तर पश्चात्ताप करती हुई वियोगिनीकी दशामें मैं एक रात्रिमें स्वप्नगता थीं कि किसी राक्षसरूपकी एक प्रतिकृतिने मुझे शाप दे दिया—'प्रवासमें (परदेशमें) दुःख देनेके लिये मैं तेरे शरीरमें एक बरस तक निवास करूँगी।' ऐसा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०१ ( ११) अतीतायां तु यामिन्यां देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य श्रावस्त्यामु- त्सवसमाजमनुभूय बन्धुजनं च स्थानस्थानेभ्यः सन्निपातितमभिसमीक्ष्य मुक्तशापा पत्युः पार्श्वमभिसरामीति प्रस्थितायामेव मयि, त्वमत्राभ्युपेत्य 'प्रतिपन्नोऽस्मि शरणमिहत्यां देवताम्' इति प्रसुप्तोऽसि। एवं शापदुःख- विष्टया तु मया तदा न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् अपि तु शरणागत- मविरलप्रमादायामस्यां महाटव्यामयुक्तं परित्यज्य गन्तुमिति मया त्वमपि स्वपन्नेवास्मि नीतः । प्रत्यासन्ने च तस्मिन्देवगृहे पुनरचिन्तयम्—'कथ- मिह तरुणेनानेन सह समाजं गमिष्यामि' इति । (११) अतीतायां यामिन्यां=पूर्वदिवसीयरात्रौ । श्रावस्त्यां तदाख्यनगर्याम् । उत्सवसमाजं-उत्सवगोष्ठीम् । अनुभूय-उपभुज्य । बन्धुजनं-मदीयसुहृद्वर्गम् । स्थानस्थानेभ्यः=विभिन्नप्रदेशेभ्यः । संनिपातितं समागतम् । अभिसमीक्ष्य दृष्ट्वा । मुक्तशापा-विगतशापा । पत्युः-कामपालस्य । अभिसरामि गच्छामि । प्रस्थितायां चलितायाम् । त्वं-प्रमतिः । अत्राटव्याम् । शापदुःखेन आविष्टया-विह्वलया । तदा तस्मिन् काले तत्त्वतो याथार्थ्येन भवांस्त्वं न परिच्छिन्नः ज्ञातः । अपितु- किन्तु । शरणागतं शरणापन्नं त्वामिति शेषः । अविरलप्रमादायां-निरन्तरविपत्स- ङ्कुलायाम् । अयुक्तमनुचितम् । स्वपन् निद्राण एव मया नीतोऽसीत्यन्वयः । प्रत्या- सन्ने-समीपवर्त्तिनि । तस्मिन् पूर्वोक्ते । देवगृहे देवमन्दिरे । तरुणेन युवकेन । समाजमुत्सवसभाम् । कहकर उस प्रतिकृतिने मेरे शरीरमें प्रवेश कर लिया और उससे आविष्ट एक वर्षको मैंने एक हजार बरसोंके समान व्यतीत किया । (११) गत रात्रिमें श्रावस्ती नामक नगरीमें देवदेव त्र्यम्बक महादेवजीके मन्दिरमें महोत्सव हो रहा था। वहांपर उत्सवको देखने विभिन्न प्रदेशोंसे आये हुए बन्धुवर्गोंके समुदायको ज्ञात करके मैं भी शापरहित होकर पतिदेव कामपालके समीप जानेकी इच्छा कर रही थी। इतनेमें ही आपने (प्रमतिने) इस वनमें आकर यहांकी निवासिनी देवीके प्रति शरणार्थी होनेकी प्रार्थना की और प्रार्थनान्तर आप सो भी गये। यद्यपि शापके दुःखोंसे विह्वला मैं आपको ठीक-ठीक पहिचान तो न सकी किन्तु शरणार्थीजनको भयावने जङ्गलमें अकेले छोड़ कर जाना मैंने अयुक्त समझा। अतः मैं आपको निद्रावस्थामें ही उठा कर यहांसे ले गयी। उन त्र्यम्बक भगवान्‌के मन्दिरके पास जाकर सोचने लगी। मैं इस युवकके साथ इस उत्सवगोष्ठीमें कैसे जाऊँगी ।' Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १२ ) अथ राज्ञः श्रावस्तीश्वरस्य यथार्थनाम्नो धर्मवर्धनस्य कन्यां नवमालिकां घर्मकालसुभगे कन्यापुरविमानहर्म्यतले विशालकोमलतलं शय्यातलमधिशयानां यदृच्छयोपलभ्य 'दिष्ट्येयं सुप्ता, परिजनश्च गाढ- निद्रः । शेतामयमात्र मुहूर्तमात्रं ब्राह्मणकुमारो यावत्कृतकृत्या निवर्तेय' इति त्वां तत्र शाययित्वा तमुद्देशमगमम् । दृष्ट्वा चोत्सवश्रियम्, निविश्य च स्वजनदर्शनसुखमभिवाद्य च त्रिभुवनेश्वरमात्मालीकप्रत्याकलनोपारू- ढसाध्वसं च नमस्कृत्य भक्तिप्रणतहृदया भगवतीमम्बिकाम्, तया गिरि- दुहित्रा देव्या सस्मितम् 'अयि भद्रे, मा भैषीः । भवेदानीं भर्तृपार्श्वगा- मिनी । गतस्ते शापः' इत्यनुगृहीता सद्य एव प्रत्यापन्नमहिमा प्रतिनिवृत्त्य ( १२ ) यथार्थनाम्नः-सार्थकनामवतः । घर्मकालसुभगे-ग्रीष्मसमयमनोरमे । कन्यापुरे यद् विमानं सप्ततलगृहं तस्य हर्म्यतले कुट्टिमे । यदृच्छया-दैवयोगेन । उपलभ्य प्राप्य । दिष्ट्या भाग्येन । इयं नवमालिका । परिजनः सहचरीवर्गः । गाढा सान्द्रा निद्रा यस्य सः । शेतां शयनं करोतु । शयनार्थकशीधातोर्लोटि रूपम् । अयं तरुणः प्रमतिरिति यावत् । कृतकृत्या-सम्पादितस्वकार्या अहमिति शेषः । तत्र कन्यान्तःपुरे । तमुद्देशं उत्सवसमाजम् । निर्विश्य-उपभुज्य । अभिवाद्य प्रण- म्य । आत्मेति आत्मनः स्वस्यालीकमपराधः तस्य प्रत्याकलनेन ज्ञानेनोपारूढं सञ्जातं साध्वसं लज्जा यस्मिंस्तत्तथा तथा । भक्त्या प्रणतं नम्रं हृदयं यस्याः सा अहमिति शेषः । गिरिदुहित्रा-हिमालयकन्यया । अनुगृहीतेति क्रियायाः कर्तृपदमे- तत् । सद्यस्तत्क्षणम् । प्रत्यापन्नमहिमा-पुनः प्राप्तदैवप्रभावा । यथावत्-तत्त्वतः । ( १२ ) तदनन्तर दैवयोगसे मैंने श्रावस्ती नगरीके राजा यथार्थनामा महाराज धर्मवर्धनकी पुत्री नवमालिकाको देखा । जो नवमालिका ग्रीष्मकालके लिये सुखदायी राजभवनमें बड़ी भारी चारपायीपर प्रगाढ़ निद्रामें सो रही थी । भाग्यवशात् यह भी सोयी हुई है और यह परिजन भी गाढ़ी नींदमें सोये हुए हैं। ऐसा विचार कर मैंने आपको तबतकके लिये वहीं सुला दिया जबतक मैं लौट न आऊँ । अर्थात्-मैंने सोचा-यह ब्राह्मणका बालक मुहूर्त्तमात्र यहाँपर सोवे और तबतक मैं दर्शनादिसे कृतकृत्य होकर लौटती हूँ ।' ऐसी व्यवस्था करके-आपको सुलाकर-मैं उस मन्दिरमें गयी । वहां महोत्सवकी शोभा देखी और अपने परिजनोंके दर्शन-सुखका अनुभव प्राप्त किया । अकारण ही आत्मकृत अपराधके स्मरण होनेसे उत्पन्न लज्जाके वश होकर मैंने तीनों लोकोंके स्वामी शिवको प्रणाम किया । फिर भक्तिसे प्रणतहृदय होकर मैंने भगवती अम्बिकाको प्रणाम किया । ततः वे गिरिनन्दिनी देवी हँस कर बोली-'हे सौम्ये !

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०३ दृष्ट्वैव त्वां यथावदभ्यजानाम्—'कथं मत्सुत एवायं वत्सस्यार्थपालस्य प्राणभूतः सखा प्रमतिरिति पापया मयास्मिन्नज्ञानादौदासीन्यमाचरितम्। अपि चायमस्यामासक्तभावः। कन्या चैनं कामयते युवानम्। उभौ चेमौ लक्षसुप्तौ त्रपया साध्वसेन वान्योन्यमात्मानं न विवृण्वाते। गन्तव्यं च मया। कामाघ्रातयाप्यनया कन्यया रहस्यरक्षणाय न समाभाषितः सखी- जनः परिजनो वा। नयामि तावत्कुमारम्। पुनरपीममर्थं लब्धलक्षो यथो- पपन्नैरुपायैः साधयिष्यति' इति मत्प्रभावप्रस्वापितं भवन्तमेतदेव पत्रश- यनं प्रत्यनैषम्। (१३) एवमिदं वृत्तम्। एषा चाहं पितुस्ते पादमूलं प्रत्युपसर्पेयम्' अभ्यजानाम्-ज्ञातवती । औदासीन्यं-उचितयत्नाभावः। अयं प्रमतिः । अस्या नवमालिकायाम्। आसक्तभावः-अनुरक्तचित्तः। लप्तसुप्तौ-कपटनिद्रितौ। त्रपया- लज्जया । साध्वसेन भयेन । विवृण्वाते प्रकाशयतः। कामाघ्रातया-मदनस्पृष्टया । रहस्यरक्षणाय-गोप्यसंवरणार्थम् । समाभाषितः कथितः। नयामि-इतोऽन्यत्र प्रा- पयामि । कुमारं-प्रमतिम् । इममर्थम्-नवमालिकाप्राप्तिरूपम् । लब्धलक्षः-प्राप्ता- वसरः। यथोपपन्नैः-युक्तियुक्तैः । मत्प्रभावप्रस्वापितं-मन्मायया निद्रापितम् । भ- वन्तं त्वाम् । अनैषम्-नीतवती । (१३) एवम्-एतावत् । पितुः-पितृव्यस्य पित्रा तुल्यत्वात् कामपालस्ये- मत डरो, अब अपने पतिके समीप जाओ। तुम्हारा शाप नष्ट हो गया।' अम्बिकाके इस प्रसादसे तत्क्षण ही मुझे सभी बातोंका ज्ञान ठीक-ठीक होने लगा। 'अरे ! पापात्मा होनेके कारण पूर्वमें मैंने अपनी अज्ञतावश इसे नहीं पहिचाना और उदासीनता दिखायी। यह तो मेरे लड़के अर्थपाल का प्राणके समान सखा प्रमति है। तथा यह प्रमति इस कन्यापर आसक्त है और यह कन्या नवमालिका भी इसे चाहती है। ये दोनों कपटनिद्रामें सो रहे हैं। लज्जा और भयसे अपने-अपने अभिप्रायोंको प्रकाशित नहीं कर रहे हैं। मुझे जाना भी है। यद्यपि यह राजकन्या नवमालिका भी कामपीडिता हो गयी है, परन्तु रहस्य प्रकट न हो जाय इसी कारण सखी आदि परिजनोंसे प्रकाशित नहीं कर रही है। अब मैं राजकुमार प्रमतिको ले जाती हूँ । फिरसे इस अर्थकी सिद्धिके लिये अर्थात् नवमालिकाको प्राप्त करनेके लिए यह राजकुमार उचित उपायोंकी युक्तियोंसे इस राजकुमारीको प्राप्त कर लेगा। बस इस रीतिसे मैंने अपने प्रभावसे आपको सुला करके (निद्रित करके) पुनः इस अरण्यकी पत्र-शय्यापर ला दिया। (१३) इसी प्रकार यह वृत्त जानिये। अब मैं आपके पिता कामपालके चरणोंके

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३०४ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां

इति प्राञ्जलि मां भूयोभूयः परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय कपोलयोश्चुम्बित्वा स्नेहविह्वला गतासीत् । अहं च पञ्चबाणवश्यः श्रावस्तीमभ्यवर्तिषि । (१४) मार्गे च महति निगमे नैगमानां ताम्रचूडयुद्धकोलाहलो महा- नासीत् । अहं च तत्र सन्निहितः किञ्चिदस्मेषि । सन्निधिनिषण्णस्तु मे वृद्धविटः कोऽपि ब्राह्मणः शनकैः स्मितहेतुमपृच्छत् । अब्रुवं च—'कथ- मिव नारिकेलजातेः प्राच्यवाटकुक्कुटस्य प्रतीच्यवाटः पुरुषैरसमीक्ष्य ब- लाकाजातिस्ताम्रचूडो बलप्रमाणाधिकस्यैव प्रतिविसृष्टः' इति । सोऽपि

त्यर्थः । उपसर्पेयं गच्छेयम् । प्राञ्जलिं-प्रणतम् । कपोलयोर्गण्डयोः । स्नेहवि- ह्वला-वात्सल्यरसविष्टा । पञ्चबाणवश्यः कामपरतन्त्रः । अभ्यवर्त्तिषि-तदभिमुख- मंगच्छम् । (१४) मार्गे-श्रावस्त्याः पथि । निगमे वणिजां ग्रामे । 'निगमो विजये वेदे पुरे पथि वणिक्पथे' इति कोशः । नगमानां वणिजाम् । 'नैगमो वणिजो वणिक्' इत्यमरः । ताम्रेति-ताम्रचूडानां कुक्कुटानां युद्धेन कोलाहलः कलरवः । सन्निहितः- समीपवर्त्ती सन् । किञ्चिदीषत् । अस्मेषि स्मितमकरवम् । सन्निधिनिषण्णः समीपो- पविष्टः । वृद्धविटः-स्थविरधूर्त्तः । शनकैः मन्दं मन्दम् । स्मितहेतुं हासकारणम् । अब्रुवमहमिति शेषः । नारिकेलजातेः-नारिकेलजातीयस्य । प्राच्यवाटकुक्कुटस्य पूर्वदेशीयकुक्कुटस्य । प्रतीच्यवाटः-पश्चिमदेशीयः असमीक्ष्य-अविचार्य । वला- काजातिः-बलाकाजातीयः । बलप्रमाणाधिकस्य बलेन शक्त्या प्रमाणेनाकारेण चा- धिकस्य महतः । एवमनेन प्रकारेण । प्रतिविसृष्टः-युद्धार्थं प्रहितः । सोऽपि-वृद्ध-

समीप जा रही हूँ। ऐसा कह कर उस महिलाने मुझे बेर-बेर आलिङ्गित किया । फिर मेरे शिरको सूँघकर तथा गालोंको भी चूमा एवं स्नेहसे विह्वल होकर मुझसे विदा ले ली । मैं भी कामपीड़ित हो गया था। अतः उस कुमारी नवमालिकाकी प्राप्तिके लिये श्रावस्तीकी ओर चल पड़ा। (१४) श्रावस्ती नगरीके मार्गमें एक जगह वणिकोंकी एक विशाल बस्ती थी ; वहांपर वे सब एकत्र होकर कुक्कुटोंका (मुर्गोंका) युद्ध करा रहे थे । जिस कारण अत्यन्त कलरव मचा हुआ था। मैं भी वहां गया और उस युद्धको देखकर कुछ मुस्कुराने लगा । मेरे समीप बैठे हुए एक वृद्ध धूर्त्तने हँसनेका कारण धीरेसे पूछा। मैंने उत्तर दिया कि पूर्वदेशीय नारिकेल जातिके कुक्कुटके साथ पश्चिमदेशीय बलाका जातिके कुक्कुटका युद्ध कराना पुरुषोंकी अज्ञतामात्र है । क्योंकि इस पश्चिमदेशीय कुक्कुटको पूर्वोंकी अपेक्षा बल अधिक होता है और आकार भी इसका बड़ा होता है

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०५

तज्ज्ञः 'किमज्ञैरेभिर्व्युत्पादितैः । तूष्णीमास्व' इत्युपहस्तिकायास्ताम्बूलं कर्पूरसहितमुद्धृत्य मह्यं दत्त्वा चित्राः कथाः कथयन्क्षणमतिष्ठत् । प्रायु- ध्यत चातिसंरब्धमनुप्रहारप्रवृत्तस्वपक्षमुक्तकण्ठीरवरवं विहङ्गमद्वयम् । जितश्चासौ प्रतीचयवाटकुक्कुटः । ( १५) सोऽपि विटः स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः, मयि वयोविरुद्धं सख्यमुपेत्य तदहरेव स्वगृहे स्नानभोजनादि कारयित्वोत्तरेद्युः श्रावस्तीं प्रति यान्तं मामनुगम्य 'स्मर्तव्योऽस्मि सत्यर्थे' इति मित्रवद्विसृज्य विटोऽपि । तज्ज्ञः-कुक्कुटविशेषज्ञः । किम्-किम्प्रयोजनम् । अज्ञैर्मूर्खैः । एभिः- पुरुषैः । व्युत्पादितैर्विज्ञापितैः । तूष्णीम् आस्स्व-मौनमवलम्ब्य तिष्ठ । एते खलु- पुरुषाः कुक्कुटानां जातिविभागं न जानन्ति अत एतेषु तज्ज्ञापनेन किमपि फलं न भविष्यतीति भावः । उपहस्तिकायाः ताम्बूलाधारचर्मपेटिकायाः अत्र पञ्चमी विभ- क्तिः । उद्धृत्य निष्कास्य । चित्रा नानाविधाः । प्रायुध्यत योद्धुमारभत । अतिसं- रब्धं अतिक्रुद्धम् । अनुप्रहारेति-अनुप्रहारे प्रतिप्रहारे प्रवृत्ताभ्यामुद्यताभ्यां स्वप- क्षाभ्यां निजपतत्राभ्यां मुक्तो विसृष्टः कृत इति शेषः, कण्ठीरवस्य सिंहस्येव रवो नादो येन तदिदं विशेषणद्वयं विहङ्गमद्वयमिस्यस्य । जितः पराजितः । (१५) स्ववाटकुक्कुटस्य स्वदेशीयकुक्कुटस्य प्राच्यवाटस्येत्यर्थः विजयेन हृष्टः सन्तुष्टः । मयि-प्रमतौ । वयोविरुद्धं-वयसोऽननुरूपम् । अवस्थाविसदृश- मिति यावत् । तुल्यबलविद्ययोमैत्री प्रसिद्धा । सख्यं मैत्रीम् । उपेत्य-प्राप्य । तदहः-तस्मिन्नेव दिने । स्वगृहे-वृद्धस्य गृहे । उत्तरेद्युः परदिने । यान्तं गच्छन्तम् । तथा इसकी शिखा लाल होती है। वह वृद्ध भी उस कुक्कुट युद्धक्रियाको जानता था। अतः उसने कहा-मौन रहिये । क्योंकि इन मूर्खोंसे विवाद करना व्यर्थ होगा। ततः उसने अपने पानके डब्बेसे कर्पूरवासनायुक्त पान निकालकर दिये और अनेक विचित्र वार्त्ताएं करता हुआ वह समय व्यतीत किया । परस्पर युद्ध करते हुए वे दोनों मुर्गे भी क्रोधमें आकर अपनी चोंचोंसे तीक्ष्ण-तीक्ष्ण पञ्जोंसे लड़े । शेरकी ध्वनिको मानो अपनी ध्वनिसे मात कर देंगे इस तरहसे पंख फैलाकर वे लड़े । अन्ततोगत्वा पश्चिम- देशीय मुर्गेने हार खायी । (१५) वह वृद्ध धूर्त्त भी अपने पक्षवाले मुर्गेकी विजय होनेपर आनन्दित हुआ ? फिर उस वृद्धने मेरे साथ अवस्था अनुकूल न होनेपर भी मित्रता कर ली [ मित्रता बराबरीवाले की ही हुआ करती है ] और उसने उसी दिन अपने गृहपर ले जाकर मेरा सत्कार किया तथा मुझे भोजन कराया । दूसरे दिन जब मैं श्रावस्तीपुरी जाने

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३०६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां प्रत्ययासीत्। अहं च गत्वा श्रावस्तीमध्वश्रान्तो बाह्योद्याने लतामण्डले शयितोऽस्मि। हंसरवप्रबोधितश्चोत्थाय कामपि क्वणित नूपुरमुखराभ्यां चरणाभ्यां मदन्तिकमुपसरन्तीं युवतीमद्राक्षम्। (१६) सा त्वागत्य स्वहस्तवर्तिनि चित्रपटे लिखितं मत्सद्दशं कमपि पुंरूपं मां च पर्यायेण निर्वर्णयन्ती सविस्मयं सवितर्कं सहर्षं च क्षणम- वातिष्ठत। मयापि तत्र चित्रपटे मत्सादृश्यं पश्यता तद्द्दष्टिचेष्टितमनाक- स्मिकं मन्यमानेन 'ननु सर्वसाधारणोऽयं रमणीयः पुण्यारामभूमिभागः। अर्थे प्रयोजने सति। मित्रवत् सुहृदमिव। विसृज्य-मां परित्यज्य। प्रत्ययासीत् प्रतिगतवान्। अहं प्रमतिः। हंसरवप्रबोधितः हंसध्वनिजागरितः। नूपुरध्वनेर्हंस- रवसादृश्यादित्यर्थः। क्वणितेति-शब्दायमानमञ्जीरवाचालाभ्याम्। मदन्तिकं मम समीपम्। उपसरन्तीमागच्छन्तीम्। (१६) सा युवती । स्वहस्तवर्त्तिनि-निजकरस्थिते । लिखितं चित्रितम्। मत्सद्दशं मदाकारम्। पुंरूपं पुरुषस्वरूपम्। पर्यायेण क्रमेण-प्राक् चित्रस्थं पुरुषं दृष्ट्वा परतश्च मां पश्यतीत्यर्थः। निर्वर्णयन्ती साभिनिवेशं पश्यन्ती। सविस्मयं- कथमस्य चित्रस्थस्य च तुल्येवाकृतिरिति साश्चर्यम् । सवितर्कं-कथमेताद्दशस्य तरुणस्य कन्यान्तःपुरे प्रवेश इति तर्कसहितम्। सहर्षं सख्या मनोरथप्राप्तिरचि- राद्भविष्यतीति सानन्दम्। तद्द्दष्टिचेष्टितं-तस्याः समागताया युवत्याः दृष्टि- चेष्टितं मम चित्रपटस्य च दर्शनरूपमवलोकनव्यापारम्। अनाकस्मिक-न निष्का- रणम्। सर्वसाधारणः सर्वेषां समानोपभोग्यः। पुण्यारामभूमिभागः पवित्रोद्यान- लगा तो वह मुझे कुछ दूर तक मित्रके समान पहुंचाने आया और बोला कि जब कार्य पड़े तब मुझे स्मरण कीजियेगा। इस तरीकेसे भले मित्रके समान मेरे साथ व्यवहार करके वह लौट गया। मैं श्रावस्ती नगरीमें पहुँचा और पहुंचनेके पश्चात् मार्गके परिश्रमसे थककर बाहर ही एक बगीचेमें लतामण्डपके नीचे सो गया। हंस की ध्वनिके समान ध्वनि सुनकर मैं कुछ देरमें उठ बैठा। उठकर देखा कि एक युवती अपने चरणोंके भूषित नूपुरको बजाती हुई मेरे समीप आ रही है। (१६) वह तरुणी अपने हाथ में लिये हुए एक चित्रपटसे मेरी आकृतिको मिलाती हुई और मुझे अपने समीप पा करके मेरे समीप आकर विस्मययुक्त विचार करती हुई कुछ क्षणके लिए हर्षान्वित होकर खड़ी हो गयी। मैंने भी उस-चित्रपटमें अपने सादृश्य चित्र (फोटो) को देखा। और उस तरुणीकी तत्काल चेष्टनक्रिया भी देखना आवश्यक समझा। तत्पश्चात् मैंने उस बालासे कहा-'हे बाले! यह पवित्र भूमिभाग अति-

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०७ किमिति चिरस्थितिक्लेशोऽनुभूयते । ननूपवेष्टव्यम्' इत्यभिहिता सा सस्मितम् 'अनुगृहीतास्मि' इति न्यषीदत् । संकथा च देशवार्त्तानुविद्धा काचनावयोरभूत् । कथासंश्रिता च सा 'देशातिथिरसि । दृश्यन्ते च ते- ऽध्वश्रान्तानीव गात्राणि । यदि न दोषो मद्गृहेऽद्य विश्रमितुमनुग्रहः क्रियताम्' इत्यशंसत् । (१७) अहं च 'अयि मुग्धे, नैष दोषः, गुण एव' इति तदनुमार्गगामी तद्गृहगतो राजार्हेण स्नानभोजनादिनोपचरितः, सुखं निषण्णो रहसि पर्यपृच्छ्ये -'महाभाग, दिगन्तराणि भ्रमतः कच्चिदस्ति किञ्चिदद्भुतं भवतोपलब्धम्' इति । ममाभवन्मनसि 'महदिदमाशास्पदम् । एषा खलु प्रदेशः । किमिति-किमर्थं चिरस्थितिक्लेशः-दीर्घकालावस्थानायासः । अनुभूयते त्वयेति शेषः । सा युवती । न्यषीदत्-उपाविशत् । संकथा-आलापः । देशवार्त्ता- नुविद्धा-देशवृत्तान्तसम्बन्धिनी । आवयोः तस्या मम च । कथासंश्रिता-आलाप- निविष्टा । सा युवती अशंसदित्यनेनान्वयः । देशातिथिः-अस्मद्देशे आगतोऽसि त्व- मतोऽस्माकमतिथिरसि । अध्वश्रान्तानि-मार्गलङ्घनक्लान्तानि विश्रमितुमवस्थातुम् । ( १७) अहं प्रमतिरित्यर्थः । एषः-त्वद्गृहे ममावस्थानम् । गुणः अनुकूलः तद- नुमार्गेति-तस्याः युवत्याः पश्चाद् गच्छन् । राजार्हेण राजोचितेन । उपचरितः-स- म्यक् संस्कृतः । पर्यपृच्छ्ये-परिपृष्टोऽहं तयेति शेषः । दिगन्तराणि-नानादेशान् । कच्चिदिति प्रश्नार्थकमव्ययम् । उपलब्धं-दृष्टं ज्ञातं वा । मम मनसि अभवत्- अहमित्थमचिन्तयम् । आशास्पदं-आशाजनकम् । एषा युवती । निखिलेति- नयनाभिराम तथा रमणीय है और सबोंके विश्रान्ति योग्य है अतः आप खड़े होनेके कष्टको क्यों सहती हैं- यहां बैठ जाइये ।' मेरे ऐसे कथनपर उसने हंसीके साथ उत्तर दिया- 'मैं आपकी अनुगृहीत हूँ' और वह बैठ गयी । हम दोनोंमें देश-देशान्तरोंकी तथा देवताओंकी कथा-वार्ताएं होने लगीं । फिर उस तरुणीने मुझसे कहा- 'आप इस देशके अतिथिरूपमें हैं। अतः यदि आपको कोई आपत्ति न होवे तो आप मेरे गृहपर चलकर विश्राम करनेकी कृपा करें क्योंकि आपका शरीर मार्गश्रमसे परिक्लान्त दीख रहा है । (१७) मैंने उत्तर दिया- 'अयि मुग्धे ! आपके यहाँ चलनेमें मुझे कोई आपत्ति नहीं दीखती अपितु, सुख ही मालूम होता है। पश्चात् मैं उसके मार्गका अनुसरण करता हुआ उस बालाके गृहपर आ पहुँचा। उस बालाने अपने घरपर मेरा राजोचित स्वागत किया और स्नान-भोजन आदिका सुन्दरतासे प्रबन्ध कराया । फिर आनन्दमें उसने मुझसे एकान्तमें पूछा- 'हे महाभाग ! देश-देशान्तरोंमें पर्यटन करते हुए आपने

निखिलपरिजन्सम्बाधसंलक्षितायाः सखी राजदारिकायाः । चित्रपटे तदुपरि विरचितसितवितानं हर्म्यतलम् , तद्गतं च प्रकामविस्तीर्णं शरद- भ्रपटलपाण्डुरं शयनम् , तदधिशायिनी च निद्रालीढलोचना ममैवेयं प्रतिकृतिः । (१८) अतो नूनमनङ्गेन सापि राजकन्या तावतीं भूमिमारोपिता । यस्यामसह्यमदनज्वरव्यथितोन्मादिता सती सखीनिर्वन्धपृष्टविक्रियानिमि- त्तचातुर्येणैतद्रूपनिर्माणेनेव समर्थमुत्तरं दत्तवती । रूपसंवादाच्च संशया- निखिलपरिजनानां सुप्तानां सम्बाधे सङ्घमध्ये संलक्षिताया मया दृष्टायाः । राजदा- रिकायाः राजकन्यायाः । तत् पूर्वदृष्टम् । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे विरचितं निर्मितं सितवितानं शुभ्रोल्लोचो यस्मिन् तादृशं हर्म्यतलम् । तद्गतं हर्म्यतलस्थि- तम् । प्रकामविस्तीर्णं-दीर्घविस्तारम् । शरदिति शारदमेघधवलम् । तस्मिन् शयने अधिशेते इति तदधिशायिनी । निद्रालीढलोचना-निद्रामुद्रितनयना । प्रतिकृतिः प्रतिमूर्त्तिः । (१८) नूनं निश्चितम् । तावर्ती-तथाविधमदनपारवश्यरूपाम् । भूमि अव- स्थाम् । आरोपिता-नीता। यस्यां भूमौ-अवस्थायामिति यावत् । असह्येति-अस- ह्येन सोदुमशक्येन मदनज्वरेण कामजनितसन्तापेन व्यथिता पीडिता तथा उन्मा- दिता उन्मत्तीकृता सती । सखीभिः सहचरीभिः निर्बन्धेनाग्रहातिशययेन पृष्टमनु- युक्तं विक्रियानिमित्तं विकारकारणं यस्याः सा । चातुर्येण कौशलेन । एतस्य रूपस्य मत्प्रतिकृतेर्निर्माणेण रचनेन । समर्थं योग्यम् । मद्दर्शनमेव तस्या विकारकारणमा- कौन-सी आश्चर्यकारिणी वस्तु देखी ?' यह श्रवण करके मेरे मनमें अति विस्तीर्ण आशा बँधी कि यह बाला उन्हीं महिलाओंमें से एक है जिन्हें मैंने उस राजकुमारीके राज- प्रासादमें (स्वप्नमें) देखा था। इस चित्रपटमें भी उसी राजकुमारीकी प्रतिकृति मेरे साथ स्वच्छ बिछौनेके ऊपर पड़ी हुई उस विस्तीर्ण पलंगपर दिखायी गयी है। जो शरत्- कालिक स्वच्छ मेघके समान सफेद और कोमल पलंग उस विशाल राजभवनके विस्तीर्ण छतपर पड़ा हुआ दीख रहा है जिसपर प्रगाढ़ निद्रामें राजकुमारी सोयी हुई है । (१८) अत एव यह स्पष्ट प्रतीत हो रहा है कि वह राजकुमारी भी कामदेवके द्वारा कामपीडित अवस्थाको प्राप्त हो गयी है। उसकी असह्य कामपीड़ाको जानकर सहचरियोंने अतिशय आग्रहपूर्वक चतुरतासे उस राजकुमारीसे सब वृत्तान्त ज्ञात किया है और उसी कुमारीके कथनानुसार उसकी सखियोंने अपने कौशलसे यह चित्रपट तैयार किया है जिससे उसका मन बहले । इसी हेतुसे वे सखियाँ उस पुरुषके भी

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०६

दनया पृष्टो भिन्द्यामस्याः संशयं यथानुभवकथनेन' इति जातनिश्चयोऽ- ब्रवम्—'भद्रे, देहि चित्रपटम्' इति । सा त्वर्पितवती मद्धस्ते । पुनस्तमा- दाय तामपि व्याजसुप्तामुल्लसन्मदनरागविह्वलां वल्लभामेकत्रैवाभिलिख्य 'काचिदेवम्भूता युर्वातीदृशस्य पुंसः पार्श्वशायिन्यरण्यानीप्रसुप्तेन मयो- पलब्धा । किलैष स्वप्नः' इत्यालपं च । (१९) हृष्टया तु तया विस्तरतः पृष्टः सर्वमेव वृत्तान्तमकथयम् । असौ च सख्या मन्निमित्तान्यवस्थान्तराण्ववर्णयत् । तदाकर्ण्य च यदि तत्र सख्या मदनुग्रहोन्मुखं मानसम् । 'गमय कानिचिदहानि । कमपि कन्यापुरे निराशङ्कनिवासकरणमुपायमारचय्यागमिष्यामि' इति कथञ्चि-

सीदिति भावः । रूपसंवादात्-आकारसादृश्यात् । संशयात् सन्देहमाश्रित्य । अनया युवत्या । भिन्द्यां निरस्येयम् । यथानुभवकथनेन-यथादृष्टस्य प्रकाशनेन । तं चित्रपटम् आदाय गृहीत्वाऽहमिति शेषः । तां राजकन्याम् । व्याजसुप्तां कपटनिद्रिताम् । उल्लसदिति-उल्लसता वृद्धि गच्छता मदनरागेण वि- ह्वलां व्याकुलाम् । वल्लभां प्रियाम् । एकत्र चित्रपटस्यैकस्मिन् स्थाने । अभि- लिख्य चित्रित्वा । एवंभूता एतादृशी । ईदृशस्य चित्रितानुरूपस्य । अरण्यानी- प्रसुप्तेन महाटव्यां निद्रितेन । उपलब्धा दृष्टा ज्ञाता वा । किलैष स्वप्नः-परं तु एष स्वप्न एव भवितुमर्हतीत्यर्थः । (१९) तया युवत्या । विस्तरतः विस्तारेण कथयितुम् । असौ युवतिः । सख्याः राजकन्यायाः । मन्निमित्तानि-मद्दर्शनजनितानि । अवर्णयत् अकथयत् । मदनुग्रहोन्मुखं मयि अनुग्रहं कर्तुमुत्कण्ठितम् । गमय यापय । कानिचित् क्रिय- न्ति । अहानि दिनानि । निराशङ्केति-निराशङ्कं निर्भयं निवासस्यावस्थानस्य

अन्वेषणमें व्यग्र पड़ी हुई हैं और यह चित्रपट वही हैं। मेरी आकृति मिलाकर अपने सन्देहको दूर करना चाहती है। अतः इसकी भ्रान्ति हटा देनी चाहिए। ऐसा निश्चय करके मैंने कहा—'हे सौम्ये ! मुझे यह चित्रपट दीजिये तो ।' उसने मेरे हाथमें वह चित्रपट दे दिया। मैंने उस चित्रपटको लेकर उसके एकदेशमें, कपटनिद्रित और कामवाण से व्याकुल राजकुमारीकी ठीक-ठीक प्रतिकृति लिख दी और कहा 'ऐसी आकृतिवाली महिलाको ऐसी आकृतिवाले पुरुषके साथ सोते हुए अरण्यमें स्वप्नावस्थामें मैंने देखा था। (१९) मेरे इस कथन पर उस चित्रपटधारिणी बालाने हर्षसे मुझसे संपूर्ण वृत्त पूछा तो मैंने उससे सारा हाल कह सुनाया। उसने भी मेरे कारण राजकुमारीको कामकी पीड़ासे जो क्लेश हो रहा था, उसका वर्णन कर दिया। उसको कामव्यथाको सुनकर

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३१० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

देनामभ्युपगमय्य गत्वा तदेव खर्वटं वृद्धविटेन समगंसि । ससम्भ्रमं सोऽपि विश्रमय्य तथैव स्नानभोजनादि कारयित्वा रहस्यपृच्छत्-‘आर्य, कस्य हेतोरचिरेणैव प्रत्यागतोऽसि’ । (२०) प्रत्यवादिषमेनम्-‘स्थान एवाहमार्येणास्मि पृष्टः । श्रूयताम् । अस्ति हि श्रावस्तीनाम नगरी । तस्याः पतिरपर इव धर्मपुत्रो धर्मवर्धनो नाम राजा । तस्य दुहिता, प्रत्यादेश इव श्रियः, प्राणा इव कुसुमधन्वनः, सौकुमार्यविडम्बितनवमालिका, नवमालिका नाम कन्यका । सा मया समापत्तिदृष्टा कामनाराचपङ्क्तिमिव कटाक्षमालां मम मर्मणि व्यकिरत् ।

करणं कारकम् । आरचय्य-कृत्वा । एनां युवतिम् । अभ्युपगमय्य-सम्यग् बोध- यित्वा-प्रतिज्ञायेति यावत् । तदेव पूर्वोक्तम् । खर्वटं ग्रामम् । समगंसि सङ्गतोऽ- भवम् । ससम्भ्रमं-सचकितम् । स वृद्धविटः । विश्रमय्य विश्रामं कारयित्वा मा- मिति शेषः । रहसि एकान्ते । कस्य हेतोः-किमर्थम् । अचिरेण-अतिसत्वरम् । (२०) प्रत्यवादिषं प्रत्युत्तरमदाम् । एनं वृद्धविटम् । स्थाने-युक्तम् । आ- र्येण-भवता । तस्याः श्रावस्त्याः । धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः । प्रत्यादेशः निराकृतिः प्रत्याख्यानमिति यावत् । लक्ष्म्या अपि विजेत्रीत्यर्थः । प्राणाः-जीवनम् । सौकु- मार्येति-सौकुमार्येण कोमलतया विडम्बिता कदर्थिता नवमालिका यया सा । समापत्तिदृष्टा-यद्च्छावलोकिता । कामनाराचपङ्क्तिं मदनबाणपरम्पराम् । मर्मणि- हृदयादिमर्मस्थले । व्यकिरत्-विक्षिप्तवती । तच्छल्येति-तस्य शल्यस्य कीलस्यो-

मैंने कहा—‘यदि आपकी सखीका प्रेम मनसे मेरे ऊपर है तो वे कुछ दिन और इसी तरह बितावैं । फिर मैं कन्यापुरमें निवास करनेका कोई निश्शंक उपाय रचकर वहाँपर आऊँगा । इस प्रकारसे उस बालाको समझाकर मैं पुनः उसी वृद्धके गाँव लौट आया । आश्चर्यके साथ उस वृद्धने मेरा पूर्वकी तरह स्नान-भोजनादि द्वारा स्वागत सत्कार करके एकान्तमें पूछा—‘हे आर्य ! किस कारणसे इतनी जल्दी ही लौट आये ?’ (२०) मैंने उस वृद्धको उत्तर दिया—‘आपने मुझसे उचित रीतिसे और योग्य अव- सरपर यह प्रश्न किया—सुनिये, श्रावस्ती नामकी नगरी है । उसका स्वामी, दूसरे धर्मपुत्रके समान, धर्मवर्धन नामक राजा है । उसकी पुत्री लक्ष्मी के समान है जो काम- देवकी प्राणोंके समान प्रिया है। जिसका नाम नवमालिका है । जो अपनी सुकुमारतासे नवीन लताओंको भी तिरस्कृत करनेवाली है। वह मुझे अकस्मात् दिखलायी पड़ी। उसने मुझे देखकर अपने कामबाणोंके समान कटाक्षोंसे मेरे वक्षःस्थलको बेध डाला है ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३१६ तच्छल्योद्धरणाक्षमश्च धन्वन्तरिसदृशस्त्वदृते नेतरोऽस्ति वैद्य इति प्रत्या- गतोऽस्मि । तत्प्रसीद कञ्चिदुपायमाचरितुम् । ( २१ ) अयमहं परिवर्तितस्त्रीवेषस्ते कन्या नाम भवेयम् । अनुगतश्च मया त्वमुपगम्य धर्मासनगतं धर्मवर्धनं वक्ष्यसि—'ममेयमेकैव दुहिता । जातमात्रायां त्वस्यां जनन्यस्याः संस्थिता । माता च पिता च भूत्वाहमेव व्यवर्धयम् । एतदर्थमेव विद्यामयं शुल्कमर्जितुं गतोऽभूदवन्तिनगरीमुज्ज- यिनीमस्मद्वैवाह्यकुलजः कोऽपि विप्रदारकः। तस्मै चेयमनुमता दातुमित- रस्मै न योग्या । तरुणीभूता चेयम् । स च विलम्बितः । तेन तमानीय द्धरणे निष्कासनेऽक्षमोऽसमर्थः । धन्वन्तरिसदृशः-धन्वन्तरितुल्यः । त्वद् । भवतः । ऋते विना । इतरः अन्यः कोऽपि । वैद्यः-चिकित्सकः । प्रसीद-प्रसन्नो भव । आच- रितुं कर्तुम् । ( ३१ ) अयमहं-अहमेव । परीति-परिवर्त्तितो धृतः स्त्रियाः कामिन्या वेषः स्वरूपं येन सः, नामेत्यलीके । अनुगतः अनुसृतः । त्वं वृद्धविटः इत्यर्थः । धर्मा- सनगतं विचारासनोपविष्टम् । जातमात्रायां स्वस्यां-जन्मसमये एव । संस्थिता- मृता । व्यवर्धयमपालयमेनामिति शेषः । एतदर्थ-इमां कन्यां परिणेतुम् । विद्या- मयं-विद्यारूपम् । शुल्कं पणम् । विदुषे एव कन्या समर्पणीया भवतीति हेतोः तां विद्यामर्जितुं अध्येतुम् । गतोऽभूत् गतवान् । अस्मदिति-अस्माकं वैवाह्ये विवाहयोग्ये कुले वंशे जातः । कोऽपि-अनिर्दिष्टनामा । विप्रदारकः ब्राह्मणकुमारः । तस्मै विप्रदारकाय । दातुं-सम्प्रदानार्थम् । इयं-कन्या । अनुमता-अभिलषिता । इतरस्मै-अन्यजामात्रे न योग्या दातुमिति शेषः । तरुणीभूता-यौवनमधिगता । स जामाता । विलम्बितः-विद्याध्ययनार्थं बिलम्बं करोनात्यर्थः । तेन-तेन उन बाणोंको निकालनेमें केवल आपही एक धन्वन्तरिके तुल्य वैद्य हैं—अन्य कोई है ही नहीं। इसी हेतु मैं आपके पास आया हूँ । अतः प्रसन्न होकर उपाय कीजिये । ( २१ ) और मैंने कहा-मै अपने रूपको बदलकर आपकी पुत्रीरूपमें हो जाता हूँ । जब राजा धर्मासनपर आरूढ़ रहे तब आप मुझे लेकर उसके सम्मुख उपस्थित होइये और कहिये कि मेरी केवल यही एक पुत्री है । इसके जन्मकालमें ही इसकी जननी परलोक सिधार गयी । मैंने माता-पिता दोनों बनकर इसे पाला है । मैने अवन्तिका ( उज्जयिनी ) नगरीमें जाकर अपनी जाति और कुलके अनुरूप एक विद्वान् ब्राह्मण-कुमारको इसके विवाहके लिये राजी किया है, परन्तु वह कुमार नियतकाल हो जाने पर भी यहां नहीं आया है अतः मैं चिन्तित हो रहा हूँ । मैं चाहता हूँ कि Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां पाणिमस्या ग्राहयित्वा तस्मिन्न्यस्तभारः संन्यसिष्ये । दुरभिरक्षतया तु दुहितॄणां मुक्तशैशवानाम् , विशेषतश्चामातृकाणाम् , इह देवं मातृपितृ- स्थानीयं प्रजानामापन्नशरणमागतोऽस्मि । (२२) यदि वृद्धं ब्राह्मणमधीतिनमगतिमतिथिं च मामनुग्राह्यपक्षे गणयत्यादिराजचरितधुर्यो देवः, सैषा भवद्भुजतरुच्छायामखण्डितचा- रित्रा तावदध्यास्तां यावदस्याः पाणिग्राहक़मानयेयम्' इति । स एवमुक्तो हेतुना । तं जामातरम् । अस्याः कन्यायाः पाणि ग्राहयित्वा विवाहं कारयित्वा । तस्मिन् जामातरि । न्यस्तभारः-दत्तरक्षणभारः संन्यसिष्ये संन्यासाश्रममाश्र- यिष्ये अहमिति शेषः । मुक्तशैशवानां प्राप्तयौवनानां दुहितॄणां कन्यानां दुरभिरक्ष- तया-अतिकष्टेन रक्षणीयतया । अमातृकाणां-जननीरहितानाम् । इह भवतः समीपे । देवं भवन्तम् । किम्भूतं ? प्रजानां मातृपितृस्थानीय-येषां माता पिता च नास्ति तेषां भवानेव माता पिता चेति भावः । पुनः किम्भूतम् ? आपन्नशरणं विपन्नानां त्राता । (२२) अधीतिनं-कृतशास्त्राध्ययनम् । अगतिं निरुपायम् । अतिथिं गृहा- गतम् । अनुग्राह्यपक्षे-अनुग्रहणीयकोटौ कृपास्थानीये इति यावत् । गणयति- मन्यते । आदिराजानां मनुमान्धातृप्रभृतीनां यच्चरितं चरित्रं तस्य धुर्यो वाहकः । देवः भवान् । सा पूर्वोक्ता । एषा मम कन्या । अखण्डितचारित्रा अखण्डचरित्रा । भवदिति-भवतस्तव भुज एव तरुस्तस्यच्छायामाश्रयम् । तावत्-तावत्कालपर्यन्तं । अध्यास्तामधितिष्ठतु । यावत्-यावता कालेन । अस्याः कन्यायाः । पाणिग्राहकं परिणेतारम् । आनयेयमानेष्यामीत्यर्थः । स राजा धर्मवर्धनः । उक्तो निवेदितो उस ब्राह्मणकुमारका जाकर बुला लाऊं और इस कन्याको जो युवती हो गयी है उससे विवाह दूँ । और तत्पश्चात् उसे यह कन्या सौंपकर मैं संन्यास ग्रहण करूं । मातृहीना युवती पुत्री को रक्षा ऐसे समयमें असाध्य है । अत एव हे देव ! आप हीके समीप इस समय इसकी रक्षा हो सकती है । क्योंकि जिसके माता-पिता नहीं होते तथा जो दुखी होता है उसके राजा ही माता-पिता एवं त्रातास्वरूप हैं । इसीसे आपके समीप आया हूँ । (२२) हे देव ! मनु-मान्धातादि राजाओंके चरित्रानुसारियोंमें अग्रणी ! यदि आप मुझ पठित विप्रके प्रति कृपाकटाक्ष करें तो, इस कन्याको अपने भुजारूपी वृक्षके नीचे आश्रय दें ताकि इस कन्याका चरित्र अखण्डित रहे । तबतक मैं इसके परिणेताको यहाँपर बुला लाऊँ । ऐसी प्रार्थनापर वह राजा अवश्य मुझे अपनी राजकुमारीके साथ Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

नियतमभिमनायमानः स्वदुहितृसन्निधौ मां वासयिष्यति । गतस्तु भवानागामिनि मासि फाल्गुने फल्गुनीषूत्तरासु राजान्तः पुरजनस्य तीर्थयात्रोत्सवो भविष्यति । तीर्थस्थानात्प्राच्यां दिशि गोरुतान्तरमति- क्रम्य, वानीरवलयमध्यवर्त्तिनि कार्तिकेयगृहे करतलगतेन शुक्लाम्बरयुग- लेन स्थास्यसि । (२३) स खल्वहमनभिशङ्क एवैतावन्तं कालं सहाभिविहृत्य राज- कन्यया भूयस्तस्मिन्नुत्सवे गङ्गाम्भसि विहरन्विहारव्याकुले कन्यका- समाजे मग्नोपसृतस्तवद्भ्यास एवोन्मङ्क्ष्यामि । पुनस्तदुपहृते वाससी परिधायापनीतदारिकावेषो जामाता नाम भूत्वा त्वामेवानुगच्छेयम् ।

भवतेति शेषः । नियतमवश्यम् । अभिमनायमानः अनुमोदमानः । स्वदुहितृ- सन्निधौ-राजकन्यासमीपे । मां कन्यावेषधारिणं प्रमतिरित्यर्थः। वासयिष्यति- स्थापयिष्यति । फल्गुनीषु उत्तरासु-उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे । तीर्थस्थानात्-तीर्थक्षेत्रात्। प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि । गोरुतान्तरं-गवां शब्दो यावत्पर्यन्तं गच्छति तावत्परिमितं स्थानं गोरुतान्तरं कथ्यते-तावत्परिमितं स्थानमतिक्रम्य अतीत्य किञ्चिद्दूरे इत्यर्थः। वानीरवलयमध्यवर्त्तिनि-वेतसतरुमण्डलमध्यस्थिते करतलगतेन-हस्त- स्थितेन । (२३) स खलु अहं-कन्यावेषधारी प्रमतिरित्यर्थः । अनभिशङ्कः-निर्भयः । एतावन्तं कालं-उत्सवसमयं यावत् । अभिविहृत्य-समन्ततः क्रीडित्वा । तस्मिन्- पूर्वकथिते । विहारव्याकुले क्रीडानिरते । कन्यकासमाजे-कन्यावर्गे । मग्नोपसृतः- जलमग्नः सन् उपसृतश्चलितः । त्वदभ्यासे-तव समीपे । उन्मङ्क्ष्यामि-जलादु- त्थितो भविष्यामि । त्वदुपहृते त्वया दत्ते । वाससी वस्त्रे । अपनीतदारिकावेषः-

रहनेकी आज्ञा देगा । फिर आप मुझे वहां छोड़कर लौट आइएगा । ततः फाल्गुन महीनेके उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रको राजाके अन्तःपुरके सभी व्यक्ति तीर्थयात्राको जायेंगे। उस तीर्थस्थानसे पूर्वकी ओर इतनी दूरपर जहां तक गोका शब्द सुनाई पड़े बेंतके लता- मण्डपके मध्यमें कार्त्तिकेय मन्दिरमें दो सफेद वस्त्रोंके साथ ठहरे रहियेगा (२३) मैं निश्शंक होकर राजकुमारीके साथ जलक्रीड़ा करता हुआ उस उत्सवमें गङ्गामें पुनः डुबकी लगाऊंगा और जब कन्यकाजन जलविहार करती हुई डुबकियां लेती रहेंगी तब मैं डुबकी मारकर आपके समीप निकल आऊँगा । वहांपर आपके दिये हुए कपड़े पहनकर कन्यावेषको छोड़ दूंगा । मुझे जलमें डूबा हुआ जानकर सभी सखियाँ और राजकुमारी दुःखी हो जायगी । राजपुत्री मुझे इधर-उधर खोजेगी और मेरा पतान

३१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां नृपात्मजा तु मामितस्ततोऽन्विष्यानासादयन्ती 'तया विना न भोक्ष्ये' इति रुदन्त्येवावरोधने स्थास्यति । (२४) तन्मूले च महति कोलाहले, क्रन्दत्सु परिजनेषु, रुदत्सु सखी- जनेषु, शोचत्सु पौरजनेषु, किंकर्तव्यतामूढे सामात्ये पार्थिवे, त्वमास्था- नीमेत्य मां स्थापयित्वा वक्ष्यसि - 'देव स एष मे जमाता तवार्हति श्री- भुजाराधनम् । अधितीश्चतुर्ष्वाम्नायेषु, गृहीती षट्स्वङ्गेषु, आन्वीक्षिकीवि- चक्षणः, चतुःषष्टिकलागमप्रयोगचतुरः, विशेषेण गजरथतुरङ्गतन्त्रवित् , परित्यक्तकन्यकावेषः । जामाता नाम-जामातेव । नृपात्मजा-राजकन्या । अन्विष्य- अनुसन्धाय । अनासादयन्ती-अप्राप्नुवती । तया कन्यकया । भोक्ष्ये-भक्षयिष्या- मि । अवरोधने-अन्तःपुरे । ( २४ ) तन्मूले-तदेव कन्यान्तर्धानमेव मूलं निदानं यस्य तस्मिन् । कोला- हले कलरवे । क्रन्दत्सु-विलपत्सु । परिजनेषु-सेवकवर्गेषु । सखीजनेषु-सहचरीषु । शोचत्सु-शोकं कुर्वत्सु । पौरजनेषु-नागरिकेषु । किंकर्त्तव्यतामूढे-अप्रतिपत्तिमूग्धे । सामात्ये-मन्त्रिसहिते । पार्थिवे-नृपे । त्वं वृद्धविट इत्यर्थः । आस्थानीं राजसभाम् । मां-जमातृवेषधारिणं प्रमत्तिम् । स्थापयित्वा-राज्ञः पुरतः संस्थाप्य । स एषः-यो विद्यामध्येतुमज्जयिन्यां गत आसीत् । श्रीभुजाराधनम्-श्रीमद्भ्यां भुजाभ्यामा- राधनं सत्कारम् । यतोऽयं सर्वशास्त्रनिष्post... सर्वशास्त्रनिष्post -> सर्वशास्त्रनिष्post... सर्वशास्त्रनिष्post... सर्वशास्त्रनिष्णातो मे जामाताऽतो भवत्सका- शात्पूजामर्हतीति भावः । अधिती-अधीतवान्-कृतश्रम इत्यर्थः । आम्नायेषु- वेदेषु- । गृहीती-कृतश्रमः । अङ्गेषु-शिक्षाकल्पादिषु । उभयत्र क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपसङ्ख्यानमिति सप्तमी । आन्वीक्षिकीविचक्षणः-तर्कविद्यानिष्post... तर्कविद्यानिष्णात: । चतुःषष्टीति-चतुष्षष्टिकलाः नृत्यादयस्तद्रूप आगमः शास्त्रं तस्य प्रयोगेऽनुष्ठाने चतुरो दक्षः । गजरथेति-गजरथतुरङ्गशास्त्रज्ञः । इष्वसनास्त्रकर्मणि-इष्वसनं धनु- पाकर खूब रोदन करेगा-तथा कहेगा कि 'मैं ब्राह्मणीकी पुत्रीके बिना भोजन नहीं करूंगी एवं रोती हुई अन्तःपुरमें पड़ी रहेगी । ( २४ ) 'ब्राह्मणपुत्री डूब गयी' ऐसा शोरगुल मचनेपर उस राजपुत्रीके परिजन और सखियां सब रोती हुई क्रन्दन करेंगी । राजसचिवगण किंकर्तव्यविमूढ़ हो जायेंगे, पुरवासी शोक करने लगेंगे । उसी समय आप मुझे राजसभामें उपस्थित करके कहियेगा-'हे देव ! यह मेरा जामाता ( दामाद ) है । आपकी 'भुजाओं द्वारा इसका स्वागत-सत्कार होना उचित है क्योंकि इसने चारों वेदोंका अध्ययन किया है । वेदके छहों अङ्गोंको शिक्षा-कल्पादि यथाविधि पढ़ा है। तर्कविद्यामें निष्णात है । नृत्यादि

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३१५ इष्वसनास्त्रकर्मणि गदायुद्धे च निरुपमः, पुराणेतिहासकुशलः, कर्ता काव्यनाटकाख्यायिकानाम्, वेत्ता सोपनिषदोऽर्थशास्त्रस्य, निर्मत्सरो गुणेषु, विश्रम्भी सुहृत्सु, शक्लः, संविभागशीलः, श्रुतधरः, गतस्मयश्च । नास्य दोषमणीयांसमप्युपलभे । न च गुणेष्वविद्यमानम् । तन्मादृशस्य ब्राह्मणमात्रस्य न लभ्य एष सम्बन्धी । दुहितरमस्मै समर्प्य वार्धकोचित- मन्त्यमाश्रमं सङ्क्रमेयम् , यदि देवः साधु मन्यते' इति । (२५) स इदमाकर्ण्य वैवर्ण्याक्रान्तवक्त्रः परमुपेतो वैलक्ष्यमारप्स्य- तेऽनुनेतुमनित्यतादिसङ्कीर्तनेनात्रभवन्तं मन्त्रिभिः सह । त्वं तु तेषामद- स्तस्य तथा अस्त्राणां वाणादीनां कर्मणि प्रयोगे निरुपमः अद्वितीयः । कर्त्ता-रच- यिता । वेत्ता-ज्ञाता । सोपनिषदः-सरहस्यस्य । अर्थशास्त्रस्य कामन्दकीया- दिनीतिशास्त्रस्य । निर्मत्सरः-द्वेषरहितः । विश्रम्भी-विश्वासवान् । शक्लः प्रियं- वदः । शक्लः प्रियंवदः प्रोक्त इति हलायुधः । संविभागशीलः-धनानां यथोचित- विनियोगपटुः-सुविवेचको वा । श्रुतधरः-श्रवणमात्रेण शास्त्रार्थधारणसमर्थः । गतस्मयो निरहङ्कारः । अस्य जामातुः । अणीयांसं-लेशमात्रम् । उपलभे-पश्या- मि । गुणेषु अविद्यमानं-गुणानां मध्ये अवर्त्तमानं कमपि गुणं नोपलभे इति योजना । तत्-तस्मात् । ब्राह्मणमात्रस्य-धनादिरहितस्य अवशिष्टब्राह्मणस्य । एष-एतादृशः । सम्बन्धी-जामातः । वार्धकोचितं-वृद्धकालोचितम् । अन्त्यम्- आश्रमम्-संन्यासम् । संक्रमेयम्-आश्रयेयम् । देवः भवान् । साधु-समीचीनम् । (२५) स राजा । इदं-वृद्धोक्तं वचनम् । वैवर्ण्येति तस्याः कन्याया अद- र्शननिमित्तकेनानुतापेन यद्वैवर्ण्यं मालिन्यं तेनाक्रान्तं वक्त्रं मुखं यस्यासौ । पर- चौसठ कलाओंमें दक्ष हैं । गजरथअश्वशास्त्रज्ञ हैं । धनुर्बाणविद्या तथा गदायुद्धमें प्रवीण हैं । पुराण और इतिहासमें विचक्षण हैं । काव्य, नाटक और आख्यायिकाओंके रचयिता हैं । उपनिषत्सहित अर्थशास्त्रके ज्ञाता हैं । द्वेषरहित गुणज्ञ हैं । मित्रोंमें विश्वास रखनेवाले हैं । प्रियभाषी हैं । धन के व्ययमें यथोचित स्वभाववाले हैं । श्रवणमात्रसे शास्त्रोंके अर्थको धारण करनेवाले हैं । निरहंकारी हैं । इस जामातामें लेशमात्र भी दुर्गुण नहीं है । ऐसा कोई भी गुण नहीं है जो इनमें वर्त्तमान न हो । सर्वगुण-सम्पन्न हैं । मेरे ऐसे ब्राह्मणमात्रके लिये ऐसा योग्य जामाता मिलना कठिन है । अतः ऐसे योग्य वरको मैं अपनी कन्या समर्पण करके अपने वृद्धत्वकालमें संन्यास ग्रहण करना चाहता हूँ । देव ! यदि आपकी अनुमति हो । (२५) वह राजा ऐसा सुनकर मलिनमुख होकर विलक्षणता प्रकट करेगा । फिर २१ द० कु० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां त्तश्रोत्रो मुक्तकण्ठं रुदित्वा चिरस्य बाष्पाकुण्ठकण्ठः काष्ठान्याहृत्याग्निं स- न्धुक्ष्य राजमन्दिरद्वारे चितारोहणायोपक्रमिष्यसे । स तावदेव त्वत्पा- दयोर्निपत्य सामात्यो नरपतिरनूनैरथैंस्त्वामुपच्छन्द्य दुहितरं मह्यं दत्त्वा मद्योग्यतासमाराधितः समस्तमेव राज्यभारं मयि समर्पयिष्यति । सोऽय- मभ्युपायोऽनुष्ठेयो यदि तुभ्यं रोचते' इति । सोऽपि पटुविटानामग्रणी- रसकृदभ्यस्तकपटप्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा यथोक्तमभ्यधिकं च निपुणमुप- क्रान्तवान् । मस्यन्तं वैलक्ष्यं सलज्जत्वमुपेतः प्राप्तः । अनुनेतुं खेदमपनेतुम् । अनित्यतेति- शरीरस्य क्षणभङ्गुरत्वादिवर्णनेन । अत्रभवन्तं त्वां वृद्धविटमित्यर्थः । अदत्तश्रोत्रः- कर्णपातमकृत्वा अश्रुत्वेत्यर्थः । बाष्पेति-रोदनजनितबाष्पेण आसमन्तात् कुण्ठो रुद्धः कण्ठो यस्यासौ । आहृत्य-सञ्चित्य । संधुक्ष्य-प्रज्वाल्य । चितारोहणाय- चितामधिरोढुम् । उपक्रमिष्यसे आरप्स्यसे । स नरपतिरित्यनेन योज्यः । सामा- त्यः समन्त्रिकः । अनूनैरधिकैः । उपच्छन्द्य सन्तोष्य । दुहितरं स्वकन्याम् । मद्यो- ग्यतेति-मम योग्यतया पटुतया समाराधितो वशीभूतः । अनुष्ठेयो विधेयः । यदि तुभ्यं रोचते-यदि तवाभिमतं स्यादित्यर्थः । पटुश्चतुरः । विटानां धूर्त्ता- नाम् । अग्रणीः श्रेष्ठः । असकृदिति-असकृदनेकवारं अभ्यस्तः परिचितः कपटप्रव- ञ्जनश्छलरचना यस्य सः यथोक्तं मया यावत्कथितं, ततोऽपि अभ्यधिकं यन्मया नोक्तं तदपीत्यर्थः । निपुणमतिकौशलेन उपक्रान्तवान्-सम्पादितवान् । मन्त्रियोंके साथ आपके प्रति बहुत विनय करते हुये संसारकी नश्वरता दिखाते हुए बड़ी प्रार्थनापूर्वक स्तुति करेगा । किन्तु आप उन सब स्तुतियोंको अनसुनी करके मुक्त- कंठसे आँसुओंसे रुद्ध गलेके साथ रोना प्रारम्भ कर देना । रोते हुए राजाके दरवाजेपर ही काष्ठ (लकड़ी) एकत्र कर एक चिता बनाना एवं उसमें अग्नि जलाकर आप प्राण विसर्जन करनेको अधिरूढ़ होनेको उद्यत होना । तब वह राजा अवश्य अपने सचिवोंके साथ आकर आपके पैरोंपर गिरेगा एवं मेरी योग्यता पर मुग्ध होकर अपनी राजकुमारी- की शादी मेरे साथ कर देगा । सभी राज्यका भार भी मुझे ही समर्पित कर देगा । यही सुन्दर उपाय मैने सोचा है । यदि आपको रुचे तो आप इसे कार्यान्वित करें । उपर्युक्त वार्त्ता श्रवण करके उस धूर्त विटोंके अग्रणीने जो अनेक बार ऐसे प्रपंचयुक्त छल कपट कर चुका था । जिसे ऐसे जाल करने का अभ्यास था । उस पांचालशर्मा नामक विटने मेरे कहे हुए छलोंसे भी अधिक छल करके मेरा यह कार्य निपुणतासे सम्पा- दित किया ।

( २६ ) आसीच्च मम समीहितानामहीनकालसिद्धिः । अन्वभवं च मधुकर इव नवमालिकामाई्रसुमनसम् । अस्य राज्ञः सिंहवर्मणः साहाय्य दानं सुहृत्सङ्केतभूमिगमनमित्युभयमपेक्ष्य सर्वबलसन्दोहेन चम्पामिमा मुपगतो दैवाद्भवद्दर्शनसुखमनुभवामि' इति । ( २७ ) श्रुत्वैतत्प्रमतिचरितं स्मितमुकुलितमुखनलिनो विलासप्राय- मूर्जितम् , मृदुप्रायं चेष्टितम् , इष्ट एष मार्गः प्राज्ञावताम् , 'अथेदानीमत्र-

( २६ ) समीहितानां-मदभीप्सितानाम् । अहीनकालसिद्धिः-अचिरकालेन लाभः । मधुकरो भ्रमरः नवमालिकां नवमालिका मालतीव नवमालिका तां राज्ञो धर्मवर्धनस्यात्मजाम् । आर्द्रसुमनसं एकत्र आर्द्राः सरसाः सुमनसः पुष्पाणि यस्या- स्तानपरत्र आर्द्रं कोमलं सुष्ठु मनो यस्यास्तामित्युभयविशेषणम् । मधुकरो यथा सरसकुसुमां मालतीमनुभवति तथाहमपि तां नवमालिकामन्वभवमिति भावः । सुहृदिति-सुहृदामस्मन्मित्राणां संकेतभूमौ मिलनस्थाने गमनम् । सर्वबलसन्दो- हेन-सर्वेषां बलानां हस्यश्ववादीनां सन्दोहः समूहस्तेन सहेति शेषः, युक्तो वा । देवदर्शनसुखं भवदवलोकनानन्दम् । ( २७ ) स्मितेति-स्मितेन हास्येन मुकुलितं संकुचितं मुखनलिनं वदनकमलं यस्य सः । विलासप्रायं विलास बहुलम् । ऊर्जितं पराक्रमः । मृदुप्रायं-प्रायेण कोम- लम् । दृष्टोऽभिमतः । एष मार्गः-प्रमतिना चरितः पन्थाः । प्रज्ञावतां-बुद्धिमताम् ।

( २६ ) इन जालोंके द्वारा मेरा अभीष्ट कार्य शीघ्र ही सम्पन्न हो गया । जैसे भौंरा नवमालिका फूलकी कलियोंमें आर्द्ररसोंको चूसता है। तद्वत् मैं भी कोमल मनवाली नवमालिका कुमारीके तारुण्यरसका आस्वादन करने लगा । तत्पश्चात् इस राजा सिंह- वर्माको सहायताके लिये मित्रों द्वारा प्रेरित मैं ( प्रमति ) अपने दल-बलके साथ इस चम्पापुरोमें आ पहुँचा हूँ । दैववश यहाँपर आपका भी दर्शन प्राप्त हो गया । ( २७ ) इस प्रमतिकुमारके चरितको श्रवण करके हाससे जिनका मुखकमल विक- सित हो गया ऐसे राजवाहनने कहा—प्रमति ! यह आपका परिश्रम विलासयुक्त है ।

३१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां भवान्प्रविशतु' इति मित्रगुप्तमैक्षत क्षितीशपुत्रः । इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते प्रमतिचरितं नाम पञ्चम उच्छ्वासः । इत्यन्तमुक्त्वा इति । अथ प्रमतिचरितश्रवणानन्तरम् । अत्रभवान्-मित्रगुप्त इत्य र्थः । प्रविशतु स्वचरितं वर्णयितुमिति शेषः । क्षितीशपुत्रः-राजपुत्रो राजवाहनः । इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालविबोधिनीसमाख्यायां दशकुमारचरितव्याख्यायां प्रमतिचरितं नाम पञ्चमोच्छ्वासः । बड़ी कोमलतासे चेष्टाएँ की गयी हैं । आपका यह आदर्श मार्ग बुद्धिमानों द्वारा अनुकर- णीय है । राजपुत्र राजवाहनने कहा—अब हे मित्रगुप्त ! आप अपना चरित कहना आरम्भ करें । इस प्रकार दशकुमारचरितके प्रमतिचरितकी पञ्चमोच्छ्वासकी हिन्दी टीका बालक्रीडा समाप्त हुई ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठाच्छ्वासः ( १ ) सोऽप्याचचक्षे—देव, सोऽहमपि सुहृत्साधारणभ्रमणकारणः सुह्मेषु दामलिप्ताह्वयस्य नगरस्य बाह्योद्याने महान्तमुत्सवसमाजमालोक- यम् । तत्र कचिदतिमुक्तकलतामण्डपे कमपि वीणावादेनात्मानं विनोदय- न्तमुत्कण्ठितं युवानमद्राक्षम् । अप्राक्षं च—'भद्र, को नामायमुत्सवः, कि- मर्थं वा समारब्धः, केन वा निमित्तेनोत्सवमनादृत्यैकान्ते भवानुत्कण्ठित इव परिवादिनीद्वितीयस्तिष्ठति' इति । ( २ ) सोऽभ्यधत्त—सौम्य, सुह्मपतिस्तुङ्गधन्वनामानपत्यः प्रार्थित- ( १ ) साम्प्रतं मित्रगुप्तः स्ववृत्तान्तं वर्णयति । स मित्रगुप्तः । यथाऽन्ये कु- माराः स्वस्वचरितान्यश्रावयंस्तथेति अपिशब्दार्थः । आचचक्षे आख्यातवान् । चक्षिङ् कथने इत्यस्य धातोर्लिटि रूपम् । सुहृदिति सुहृदां मित्राणां कुमारान्तरा- णामिति यावत् साधारणं समानं भ्रमणस्य भूपर्यटनस्य कारणं निदानं यस्यासौ । सुह्मेषु देशविशेषेषु । दामलिप्ताह्वयस्य दामलिप्तनामकस्य । उत्सवसमाजं उत्सव- गोष्ठीम् । तत्रोत्सवसमाजे । क्वचिद् एकदेशे । अतिमुक्तकेति-माधवीलतामण्डपे । वीणावादेन विपञ्चीवादनेन । विनोदयन्तमानन्दयन्तम् । उत्कण्ठितं उत्कण्ठायुक्तं व्याकुलितमिति यावत् । अप्राक्षं पृष्टवान् । प्रच्छ्धातोर्लुङि रूपम् । किमर्थं-कस्मै प्रयोजनाय । निमित्तेन-कारणेन । अनादृत्य उपेक्ष्य विहायेति यावत् । परिवादि- नीद्वितीयः-वीणासहायः । ( २ ) स युवा । अभ्यधत्त अकथयत् । सुह्मपतिः सुह्मदेशस्य राजा । तुङ्गेति- [ अब मित्रगुप्त अपना वृत्तान्त सुनाना आरम्भ कर रहे हैं । ] ( १ ) उस मित्रगुप्तने कहा—'हे देव ! सभी सुहृदोंके समान मैं भी पृथिवीकी परिक्रमा करता हुआ सुह्मप्रान्तके अन्तर्गत दामलिप्त नामक नगरके बाहरी बगीचेमें जा पहुँचा । उस समय वहाँपर, एक वृहत् उत्सवके निमित्त, बहुतसे लोग एकत्र हुए थे । उस उत्सवगोष्ठीको मैंने देखा । उस उत्सवगोष्ठीसे विरक्त एकान्त स्थलमें माधवीलता- मण्डपके नीचे बैठे हुए एक उत्कंठित युवकको मैंने देखा जो आत्मविनोदार्थ वीणाको बजा रहा था । मैंने उससे पूछा—'हे सौम्य ! इस उत्सवका क्या नाम है, किस प्रयोजनके हेतु यह प्रारम्भ हुआ है, और किस कारणसे आप उत्सवगोष्ठी त्याग करके यहां (एकान्तमें ) वीणा द्वारा अपने चित्तको अतिरञ्जित करते हुए बैठे हैं ?' ( २ ) उस वीणाधारी युवकने उत्तर दिया—'हे भद्र ! सुह्मप्रान्तके अधिपति सन्तान Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu