भारतकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां

४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां कर्मसु स्थापयन्, अभिसमाहरेयमर्थानर्थमूला हि दण्डविशिष्टकर्मा रम्भा न चान्यदस्ति पापिष्ठं तत्र दौर्बल्यात्, इत्याकलय्य योगानन्वतिष्ठम्। इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते विश्रुतचरितं नामाष्टम उच्छ्वासः।

परं पापिष्ठं पापं दोषो वा नास्तीति आकलय्य विचार्य। योगान् नानाविधो- पायान्। अन्वतिष्ठम् आचरम्। इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालबोधिनीसमाख्यायां दशकुमारचरितव्याख्यायामष्टम उच्छ्वासः।

सम्बन्धी सभी कार्य सफल नहीं होते हैं। दुर्बलत्व से अधिक बड़ा कोई पाप नहीं है ऐसा सोचकर हम शक्ति बढ़ाने की युक्ति करने लगे। इस प्रकार से दशकुमारचरित के अष्टमोच्छ्वास की बालक्रीड़ा नामक हिन्दी टीका समाप्त हुई।

उत्तरपीठिकायामुपसंहारः

उत्तरपीठिकायामुपसंहारः ( १ ) व्यचिन्तयं च—'सर्वोऽप्यतिशूरः सेवकवर्गो मयि तथानुरक्तो यथाज्ञया जीवितमपि तृणाय मन्यते । राज्यद्वितयसैन्यसामग्र्या च नाहमश्मकेन्द्राद्वसन्तभानोन्यूनो नीत्याविष्टश्च। अतो वसन्तभानुं पराजित्य विदर्भाधिपतेरनन्तवर्मणस्तनयं भास्करवर्माणं पित्र्ये पदे स्थापयितु- मलमस्मि । अयं च राजसूनुर्भवन्त्या पुत्रत्वेन परिकल्पितः । अहं चास्य साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती सञ्जातास्ति । अद्यापि चैतन्म- त्कपटकृत्यं न केनापि विदितम् । अत्रस्थाश्चास्मिन्भास्करवर्मणि राजतनये 'अयमस्मत्स्वामिनोऽनन्तवर्मणः पुत्रो भवान्याः प्रसादादेतद्राज्यमवाप्स्य- ति' इति बद्धाशा वर्तन्ते । अश्मकेन्द्रसैन्यं च राजसूनोर्भवानीसाहाय्यं विदित्वा 'दैव्याः शक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्तिः' इत्यस्माभिर्वि- ग्रहे चलचित्तमिवोपलक्ष्यते । अत्रत्याश्च मौलाः प्रकृतयः प्रथममेव राज- ( १ ) विश्रुत एवं कथयति व्यचिन्तयं चेति । चकारेण पूर्वोच्छ्वसान्ते उक्तस्य योगानन्वतिष्ठमित्यस्य समाहारः । तृणाय मन्यते-जीवितं तृणवत्त्यक्तु- मर्हतीत्यर्थः । राज्ययोर्द्वितयं द्वयं मित्रवर्मराज्यं प्रचण्डवर्मराज्यञ्च तस्य सैन्य- सामग्र्या वलसम्पदा । न्यूनो हीनः । नीत्याविष्टो नीतिपरायणः । अलं समर्थः । किंवदन्ती जनरवः । अत्रस्था अत्र वर्त्तमाना जनाः । बद्धाशा घृताशाः । भवानीसाहाय्यं देव्यपि साहाय्यं करिष्यतीति । अस्माभिः सह विग्रहे युद्धे । चलचित्तं .दोलायमानमानसं भीतमिति भावः । दानमानादिना आवर्जनेन प्रह्री- ( १ ) विश्रुत के ऐसा कहनेपर मैं सोचने लगा—ये जितने भी शूर-वीरसमुदाय हैं वे सब मेरेपर इतनी दृढ़ भक्ति रखते हैं कि, आज्ञा देनेपर अपने प्राणोंको भी तृणके समान त्यागनेके लिये उद्यत हैं । दोनों साम्राज्योंके सैन्यबल और युद्धास्त्रोंमें मैं, अश्मकेन्द्र वसन्तभानुसे न्यून नहीं हूँ तथा नीतिपरायण भी हूँ । अतएव अश्मकेन्द्र (वसन्तभानु) को पराजितकर विदर्भेश अनन्तवर्माके पुत्र भास्करवर्माको उनके पितृपद- पर आरूढ़ करानेके लिये सर्वदा शक्तिशाली हूँ । इस राजपुत्रको देवी जगदम्बाने पुत्रके तुल्य माना है और मुझे उसकी सहायता करनेके लिये संस्थापित (नियोजित) किया है। सब जगह यह किंवदन्ती विख्यात है ही। मेरेद्वारा किया हुआ जाल (कपट) कर्म अभीतक कोई नहीं जानता है । यहांके निवासीजन इस राजपुत्र भास्करवर्माके विषयमें यही सोचकर आशान्वित हैं कि, 'यह भास्करवर्मा जो मेरे स्वामी अनन्तवर्माका,

४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां

४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां

सुताभ्युदयाभिलाषिण्य इदानीं च पुनर्मया दानमानाद्यावर्जनेन विश्वासिता। विशेषेण राजपुत्रमेवाभिकाङ्क्षन्ति । अश्मकेन्द्रान्तरङ्गाश्च भृत्या मदी- यैर्विश्वास्यतमैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिमुत्पाद्य मदाज्ञया रहसीत्युपजप्ताः— 'यूयमस्मन्मित्राणि, अतोऽस्माकं शुभोदर्कं वचो वाच्यमेव । अत्र भवा- न्या राजसूनोः साहाय्यकाय विश्रुतं विश्रुतं नियुज्य तद्धस्तेनाश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोस्तत्पक्षे स्थित्वा ये चानेन सह योत्स्यन्ति तेषामप्यन्तकाति- थिभवनम् । यावदश्मकेन्द्रेण स जन्यवृत्तिर्न जातस्तावदेनमनन्तवर्मतन- यं भास्करवर्माणमनुसरिष्यथ । स वीतभयो भूयसीं प्रवृत्तिमासाद्य सपरि

करणेन वशीकरणेनेति यावत् । प्रभूतामत्यधिकाम् । रहसि एकान्ते । इति वक्ष्यमाणप्रकारम् । उपजप्ताः भेदिताः । शुभोदर्कं कल्याणपरिणामकम् । वाच्यं कथनीयमस्माभिरिति शेषः । विश्रुतं प्रख्यातम् । विश्रुतं तदाख्यम् । तद्धस्तेन विश्रुतद्वारा । अनेन विश्रुतेन । अन्तकस्य यमस्य अतिथिभवनं यमालयग मनम् । यावत् यत्कालपर्यन्तम् । स विश्रुतः । जन्यवृत्तिः युद्धप्रवृत्तः सः यो

पुत्र है भवानीके अनुग्रहसे अवश्य इस राज्यको प्राप्त करेगा।' अश्मकेन्द्रकी सेना भी, राजपुत्रके विषयमें कि, उन्हें भवानीकी सहायता है, ऐसा ज्ञात करके, कहती है 'दैवी- शक्तिके आगे मानुषी शक्ति बलवती नहीं होती है' अतः अवश्य युद्धावसरपर वह भयभीत दिखायगी । यहाँकी प्रधान प्रजा पहिलेसे ही राजपुत्रका अभ्युदय चाहती है और अब तो, मेरेद्वारा दान-सम्मानसे विश्वसित हो, विशेषतया राजपुत्रकी ही उन्नति चाहती है। अश्मकेन्द्रके जो अन्तरङ्ग सेवक हैं वे मेरे विश्वसनीय पुरुषोंद्वारा प्रगाढ़ प्रीतिको प्राप्तकर एकान्तमें इस तरह भेदभाव करा देंगे अर्थात् अपनी सेनावालोंसे गुप्त रीतिसे कहेंगे—'हे मित्रो ! आप लोग मेरे सखा हैं, अत एव हमारा कर्त्तव्य है आपसे श्रेयस्करी बातें कह दें । इस राजपुत्रकी सहायता के लिये भवानीने विश्रुतकुमारको नियुक्त किया है यह बात सर्वथा प्रसिद्ध ही है। अतः उसके द्वारा नियुक्त होकर जो वीर, अश्मकेन्द्र वसन्तभानुके पक्षमें होकर भी, इसके साथ युद्ध करेगा, वह यमराजके घरका अतिथि होगा । जबतक अश्मकेन्द्रके साथ यह राजपुत्र युद्ध-प्रवृत्त नहीं हुआ है तबतक आप लोग अनन्तवर्माके पुत्र भास्करवर्माका अनुसरण कर लें। जो लोग ऐसा कर लेंगे वे निर्भय होकर प्रचुर आदर पाकर परिजन सहित सुखसे जीवन व्यतीत करेंगे। जो इसके विरुद्ध करेंगे वे भवानीके त्रिशूलके वशीभूत होंगे—मर जायंगे । भवानीने मुझे यह विज्ञप्ति दी है कि मैं आप लोगोंको एक बार उपर्युक्त सूचना दे दूं । मेरी आप लोगोंके साथ मित्रता है अतः मेरे मुखसे (मेरे माध्यमसे) यह बात कहलायी गयी है।'

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF बालविबोधिनीव्याख्यासहितम्। ४६१ जनः सुखेन निवत्स्यति न चेद्भवानीत्रिशूलवश्यो भविष्यति । भवान्या च ममेत्याज्ञप्तमस्ति यदेकवारं सर्वेषां कथय । अतोऽस्माकं युष्माभिः सह मैत्रीमवबुद्ध्यास्मन्मुखेन सर्वेभ्योऽपि गदितम् । वार्तामिमामाकर्ण्य तेऽस्म- केन्द्रान्तरङ्गभृत्या राजसूनोर्भवानीवरं विदित्वा पूर्वमेव भिन्नमनस आ- सन् । विशेषतश्च मदीयमिति वचनं श्रुत्वा ते सर्वेऽपि मद्वशे समभवन् । (२) एवं सर्वमपि वृत्तान्तमवबुद्ध्याश्मकेन्द्रेण व्यचिन्ति- 'यद्रा- जसूनोर्मौलाः प्रजास्ताः सर्वा अप्येनमेव प्रभुमभिलषन्ति । मदीयश्च बाह्य आभ्यन्तरो भृत्यवर्गो भिन्नमना इव लक्ष्यते । एवं यद्यहं क्षमामवलम्ब्य गृह एव स्थास्यामि तत उत्पन्नोपजापं स्वराज्यमपि परित्रातुं न शक्ष्यामि । अतो यावता भिन्नचित्तेन मदवबोधकं प्रकटयता मद्धलेन सह मिथोवचनं न संजातं तावतैव तेन साकं विग्रहं रचयामि इत्येवं विहिते सोऽवश्यं भास्करवर्माणमनुयास्यति । भूयसीं प्रभूताम् । प्रवृत्तिं सम्मानम् । भवानीत्रिशू- लवश्यो भवान्या विनाश्यः । अवबुध्य विचार्य । भिन्नमनसः चञ्चलचित्ताः । (२) मौलाः प्रजाः-प्रधानप्रकृतयः । एवं विश्रुतम् । क्षमामवलम्ब्य- युद्धमकृत्वा । उत्पन्नोपजापं जनितभेदम् । परित्रातुं रक्षितुम् । मदवबोधकम् मम हृदयज्ञापकं वचनम् । प्रकटयता प्रकाशयता । मद्धलेन मम सैन्येन । मिथोवचनम् अश्मकेन्द्रके अन्तरङ्ग सेवकगण राजपुत्र पर भवानीका अनुग्रह जानकर प्रथमसे ही अन्य- मनस्क हो रहे थे। मेरे वचनोंको सुनकर वे लोग सब मेरे वशीभूत हो गये । (२) अश्मकेन्द्रने इन सब वृत्तोंको सुनकर विचारा-'राजपुत्रकी जितनी मुख्य प्रजा है, वह सबकी सब उसी राजपुत्रको राजा बनानेकी इच्छा कर रही है। मेरे बाह्य और अन्तरङ्ग सेवकगण अन्यमनस्क दीख रहे हैं। ऐसो दशामें यदि मैं शान्ति रखकर घर में बैठा रहूँगा तो, ये लोग भेदभाव करके मुझे अपने राज्यपर प्रभुत्व करनेके अयोग्य बना देंगे-अपने राज्यपर शासन करने योग्य न रह जाऊँगा । अतएव जब तक अन्यमनस्क सेवक, मेरी अवज्ञा करनेवाले, मेरी अन्य प्रजाके साथ एकान्तमें बातचीत करने न पायें तबतक मैं उन प्रजाओं को साथ लेकर युद्ध छेड़ दूँ। ऐसी स्थितिपर वह राजपुत्र मेरे साथ युद्धमें एक क्षण भी नहीं टिकेगा । ऐसा निश्चय करके अन्यायसे प्राप्त परराज्यके पापसे प्रेरित होकर अश्मकेन्द्र सेनाके साथ मेरी सेनाकी ओर आया मानो, वह मृत्युके मुखकी ओर आ रहा था। राजपुत्र, अश्मकेन्द्रको आगे आते जानकर, अग्रसर हो गया । और मैं अश्मकेन्द्रकी ओर ही घोड़ेपर सवार होकर दौड़ गया। तब उसकी सम्पूर्ण सेना यह सोचने लगी कि, अवश्य यह भवानीके दिव्यवरकी शक्ति है कि, वह एकाकी हमारी अपरिमित Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

४६२ दशकुमारचरितम् ।

मदग्रे क्षणमवस्थास्यति' इति निश्चित्यान्यायेन परराज्यक्रमणपाकप्रेरितः ससैन्यो मृत्युमुखमिवास्मत्सैन्यमभ्ययात् । तमभ्यायान्तं विदित्वा राजपुत्रः पुरोऽभवत् । अतोऽश्मवेन्द्रमेव तुरगाधिरूढो यान्तमभ्यसरम् । ताव- त्सर्वा एव तत्सेना 'यदयमेतावतोऽपरिमितस्यास्मत्सैन्यस्योपर्यैक एवा- भ्यागच्छति तत्र अवनीवर एवासाधारणं कारणं नान्यत्' इति निश्चित्या- लेख्यलिखिता इवावस्थिताः ।

( ३ ) ततो मयाभिगम्य सङ्कराय समाहूतो वसन्तभानुः समेत्य मांसिप्रहारेण दृढमभ्यहनत् । अहं च शिक्षाविशेषविफलिततदसिप्र- हारः प्रतिप्रहारेण तं प्रहृत्यावकृत्तमश्मकेन्द्रशिरोऽवनौ विनिपात्य तत्सैनि- कानवदम्—'अतः परमपि ये युयुत्सवो भवन्ति ते समेत्य मया . युध्य- न्ताम् । न चेन्द्राजततनयचरणप्रणामं विधाय तदीयाः सन्तः स्वस्ववृत्त्यु- पभोगपूर्वकं निजान्निजानधिकारान्निःशङ्कं परिपालयन्तः सुखेनावतिष्ठन्तु'

परस्परभेदवचनम् । तेन विश्रुतेन । स-विश्रुतः । परराज्यस्य क्रमणं अन्यायेन ग्रहणं तस्य पाकः परिणामः पापमित्यर्थस्तेन प्रेरितः । पुरः अग्रतः । अभ्यसरम् अभिमुखमगच्छम् । अयं विश्रुतः । अपरिमितस्य असंख्यस्य । एक एकाकी । आलेख्यलिखितः चित्रार्पितः । ( ३ ) सङ्कराय युद्धार्थम् । शिक्षाविशेषेण शिक्षानैपुण्येन विफलितो व्यर्थी- कृतस्तस्य वसन्तभानोरसिप्रहारः खड्गाघातो येन तादृशः । प्रतिप्रहारेण प्रत्याघातेन । अवकृत्तं छिन्नम् । तदीयाः राजपुत्रपक्षीयाः । आनम्य प्रणम्य ।

सेनाके ऊपर दौड़ आया हे और कोई अन्य कारण नहीं है। ऐसा सोचते हुए सेनाके लोग चित्रगतके समान खड़े रहे । ( ३ ) इतनेमें मैंने पास जाकर अश्मकेन्द्रको युद्धके लिए ललकारा तो, अश्मकेन्द्रने मुझपर तलवारका कठिन प्रहार किया । मैने शस्त्रशिक्षा-विशेषसे उस तलवारके प्रहारको विफल कर दिया । फिर मैंने उसके ऊपर प्रतिप्रहार किया तथा उसके शिरको काटकर पृथिवीपर गिरा दिया और उसके सैनिकोंसे कहा—'इसके अतिरिक्त यदि कोई युद्धकी इच्छा रखते हों तो, वह मिलकर मेरे साथ युद्ध करें । अन्यथा, इस राजपुत्रके चरणोंमें प्रणामकर, उसके सेवक होकर, अपनी-अपनी वृत्तिका उपभोग करते हुए, अपने-अपने अधिकारोंके साथ निर्भय होकर सुखसे जीवन यापन करें ।' मेरे वाक्योंको सुनकर सभी अश्मकेन्द्र के सेवक शीघ्र ही अपने-अपने वाहनों से उतरकर राजपुत्र को प्रणामकर उसके अधीन हो गये। तत्पश्चात् मैंने अश्मकेन्द्रके राज्यको राजपुत्रके अधीन कर दिया ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४६३ इति । मद्द्वचनश्रवणानन्तरं सर्वेऽप्यश्मकेन्द्रसेवकाः स्वस्ववाहनात्सह- सावतीर्य राजसूनुमानम्य तद्वशवर्तिनः समभवन् । ततोऽहं तदश्मकेन्द्र- राज्यं राजसूनुसाद्विधाय तद्रक्षणार्थं मौलान्स्वानधिकारिणो नियुज्या- त्मीभूतेनाश्मकेन्द्रसैन्येन च साकं विदर्भानभ्येत्य राजधान्यां तं राजत- तनयं भास्करवर्माणमभिषिच्य पित्र्ये पदे न्यवेशयम् । (४) एकदा च मात्रा वसुमत्या सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपम्- ‘मयैकस्य कार्यस्यारम्भश्चिकीर्षितोऽस्ति । स यावन्न सिध्यति तावन्मया न कुत्राप्येकत्रावस्थातुं शक्यम् । अत इयं मद्भार्या त्वद्भगिनी मञ्जुवादिनी कियन्त्यहानि युष्मदन्तिकमेव तिष्ठतु । अहं च यावदिष्टजनोपलम्भः कियन्तमप्यनेहसं भुवं विश्रम्य तमासाद्य पुनरत्र समेष्यामि’ इत्याकर्ण्य मात्रानुमतेन राज्ञाहमगादि-‘यदेतदस्मत्कमेतद्राज्योपलम्भलक्षणस्यैताव- राजसूनुसाद् राजपुत्राधीनम् । मौलान् प्रधानान् । स्वान् आत्मीयान् । आत्मी- भूतेन स्ववशीभूतेन । पित्र्ये पदे पितृसिंहासने । न्यवेशयम् अस्थापयम् । (४) वसुमत्या अनन्तवर्मपत्न्या । राजानं भास्करवर्माणम् । मद्भार्या मम पत्नी । त्वद्भगिनी तव स्वसा । कियन्त्यहानि कतिचिद्दिनानि । यावता कालेन इष्टजनस्य वाञ्छितजनस्योपलम्भः प्राप्तिर्भवेत्तावदित्यर्थः । अनेहसं कालम् । तम् इष्टजनम् । समेष्यामि आगमिष्यामि । राज्यधूः राज्यभारः । निर्वाह्या वोढुं शक्या । प्रत्यवादि प्रत्युक्तः । चिन्तालवः चिन्तालेशः । सचिवरत्नं और उसके संरक्षणके लिये अपने मुख्य प्रजाजनोंको नियुक्त किया। अपने वशमें आये हुए अश्मकेन्द्रके सैनिकवीरोंके साथ विदर्भ देशमें आकर उस राजधानीमें राजपुत्र भास्करवर्माका राज्याभिषेक करके उसे पिताके पदपर आसीन किया । (४) माता वसुमतीके साथ बैठे हुए उन राजा भास्करवर्मासे एक दिन मैंने सूचित किया-‘मैं एक कार्यको प्रारम्भ करनेकी इच्छा कर चुका हूँ। वह जबतक सिद्ध न हो जायगा तबतक एक स्थानमें कहीं भी स्थिर नहीं रह सकता। अतएव यह मेरी पत्नी आपकी बहिन मञ्जुवादिनी कुछ दिनोंतक आपके पास ही रहे । जबतक मैं अपने इष्ट जनको प्राप्त करनेके लिये कुछ समयतक पृथिवीका परिभ्रमण करूं और उसे प्राप्त करके पुनः यहांपर आ जाऊं ।' यह सुनकर माताकी राय करके राजाने कहा- हम लोगोंको यह जो राज्य प्राप्त हुआ है और उसका अभ्युदय हुआ उसके असाधारण हेतु ( मुख्य कारण ) आप ही हैं। आपके बिना हम लोग एक क्षण भो राज्यभार वहन करनेमें असमर्थ हैं । अत एव आप यह क्या

[Page Header] ४६४ दशकुमारचरितम् ।

[Main Text] तोऽभ्युदयस्यासाधारणो हेतुर्भवानेव । भवन्तं विना क्षणमप्यस्माभिरियं राजधूर्न निर्वाहा । अतः किमेवं वक्ति भवान्' इत्याकर्ण्य मया प्रत्यवादि 'युष्माभिरयं चिन्तालवोऽपि न चित्ते चिन्तनीयः । युष्मद्गृहे यः सचि- वरत्नमार्यकेतुरस्ति स ईदृग्विधानामनकेषां राज्यानां धुरमुद्वोढुं शक्तः , ततस्तं तत्र नियुज्याहं गमिष्यामि' इत्यादिवचनसंदोहैः प्रलोभितोऽपि सजननीको नृपोऽनेकैराग्रहैर्मा कियन्तमपि कालं प्रयाणोपक्रमान्न्ववर्त- यत् । उत्कलाधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मह्यं प्रादात् । अहं च तद्राज्य- मात्मसात्कृत्वा राजानमामन्त्र्य यावत्त्वदन्वेषणाय प्रयाणोपक्रमं करोमि तावदेवाङ्गनाथेन सिंहवर्मणा स्वसाहाय्यायाकारितोऽत्र समागतः पूर्व- पुण्यपरिपाकात्स्वामिना समगंसि । (५) ततस्ते तत्र संगता अपहारवर्मोपहारवर्माथपालप्रमतिमित्रगुप्त- मन्त्रगुप्तविश्रुताः कुमाराः पाटलिपुरे यौवराज्यमुपभुञ्जानं समाकारणे पूर्वकृतसङ्केतं वामलोचनया भार्यया सह कुमारं सोमदत्तं सेवकैरानाय्य सराजवाहनाः संभूयावस्थिता मिथः प्रमोदसंवलिताः कथा यावद्विदधति

[Sanskrit Commentary / Word Meaning] मन्त्रिश्रेष्ठः । वचनसन्दोहैः वाक्यसमूहैः । सजननीकः समातृकः । प्रयाणोप- क्रमात् प्रस्थानारम्भात् । आत्मसात्कृत्वा स्वाधीनीकृत्य । राजानं भास्कर- वर्माणम् । आमन्त्र्य निवेद्य । त्वदन्वेषणाय राजवाहनान्वेषणायेत्यर्थः । आका- रित आहूतः । पूर्वपुण्यपरिपाकात् प्राक्तनपुण्यफलात् । स्वामिना भवता । सम- गंन्सि सम्मिलितः । सम्पूर्वकद्गम्धातोः कर्मणि लुङ् । (५) तत्र राजवाहनसमीपे । सङ्गताः मिलिताः । समाकारणे आह्वाने ।

[Hindi Translation] कहते हैं।' ऐसा श्रवणकर मैंने प्रत्युत्तर दिया—'आप इसकी अणुमात्र भी चिन्ता न करें आपके घरमें जो श्रेष्ठ सचिव आर्यकेतु हैं वे ऐसे अनेकों राज्योंके भारको वहन करनेमें समर्थ हैं । इससे मैं उन्हें सौंपकर (परदेश) जाऊँगा ।' इस रीतिसे वाक्य प्रलोभन देने पर भी वह रानी सहित राजा मुझे बहुत दिनोंतक जानेसे रोके रहा । उत्कलाधिपति प्रचण्डवर्माका राज्य मुझे दे दिया । मैने उस राज्यको प्राप्तकर राजासे निवेदन करके जब तक अन्वेषण करनेको जाना चाहता था कि अङ्गनाथ सिंहवर्माद्वारा सहायताके लिए बुलाया गया और यहाँ आनेपर पूर्वजन्मके पुण्यप्रभावसे स्वामीके दर्शन हो गये । (५) इसके पश्चात् उस पाटलिपुत्र ( पटना) में एकत्र हुए अपहारवर्मा, उपहार- वर्मा, अर्थपाल, प्रमति, मित्रगुप्त, मन्त्रगुप्त और विश्रुत कुमारगण यौवराज्य पदके आनन्द- को लूटते हुए पूर्वकृत सङ्केतसे सुन्दर नेत्रोंवाली भार्याके साथ कुमार सोमदत्तको

तावत्पुष्पपुराद्राज्ञो राजहंसस्याज्ञापत्रमादाय समागता राजपुरुषाः प्रणम्य राजवाहनं व्यजिज्ञपन्-'स्वामिन् , एतज्जनकस्य राजहंसस्याज्ञापत्रं गृह्य- ताम्' इत्याकर्ण्य समुत्थाय भूयोभूयः सादरं प्रणम्य सदसि तदाज्ञापत्र- मग्रहीत् । शिरसि चाधाय तत उत्तार्योत्कील्य राजा राजवाहनः सर्वेषां शृण्वतामेवावाचयत्-'स्वस्ति श्रीपुष्पपुरराजधान्याः श्रीराजहंसभूपतिश्च- म्पानगरीमधिवसतो राजवाहनप्रमुखान् कुमारानाशास्याज्ञापत्रं प्रेषयति । यथा यूयमितो मामामन्र्त्र्य प्रणम्य प्रस्थिताः पथि कस्मिंश्चिद्गनोद्देश उपशिवालयं स्कन्धावारमवस्थाप्य स्थिताः। तत्र राजवाहनं शिवपूजार्थं निशि शिवालये स्थितं प्रातरनुपलभ्यावशिष्टाः सर्वेऽपि कुमाराः 'सहैव राजवाहनेन राजहंसं प्रणंस्यामो न चेत्प्राणांस्त्यक्ष्यामः' इति प्रतिज्ञाय सैन्यं परावर्त्य राजवाहनमन्वेष्टुं पृथक्प्रस्थिता । एवं भवद्वृत्तान्तं ततः पूर्वकृतसंकेतं-पूर्वं प्राक् कृतः संकेतो येन तम् । सेवकैर्भृत्यैः । आनाय्य आनी- येत्यर्थः। संभूय मिलित्वा । मिथः परस्परम् । यावत्-यावत्कालपर्यन्तम् । भूयो- भूयः वारंवारम् । आधाय संस्थाप्य । ततः मस्तकात् । उत्तार्य अवतार्य । सेवकोंद्वारा बुलाकर राजवाहनके सहित एक साथ प्रेमपूर्वक आपसमें कथा वार्ता कह रहे थे कि उसी समय पुष्पपुरसे राजा राजहंसके आज्ञापत्रको लेकर, राजसेवकगण आये । राजवाहनको उन्होंने प्रणाम करके विज्ञापित किया-'हे स्वामिन् ! अपने जनक राजा राजहंसका यह आज्ञापत्र लीजिये।' यह सुनकर सभामें बार-बार उस पत्रको प्रणाम करके ग्रहण किया । फिर शिरपर धरकर पुनः शिरसे उतारकर राजा राजवाहनने सबको सुनाते हुए ही वह पत्र पढ़ा-'स्वस्ति श्रीपुष्पपुरी राजधानीसे श्रीराजहंस भूपति चम्पा- नगरीमें अधिवास करनेवाले राजवाहन आदि सभी कुमारोंको आशीर्वाद देकर आज्ञा- पत्र भेज रहा है कि आप लोगोंने मुझे प्रणाम करके और मुझसे आज्ञा लेकर गमन किया । मार्गमें एक शिवमन्दिरके समीप शिविरमें ठहरे वहाँपर रातमें शिवपूजनके लिये बैठे हुए राजकुमारको प्रभातमें न पाकर सभी कुमारोंने यह प्रतिज्ञा की कि 'हम लोग राजवाहनके साथ ही राजहंसको प्रणाम करेंगे नहीं तो प्राणोंको त्याग देंगे ।' इस प्रकार प्रतिज्ञा करके उन लोगोंने सेनाको लौटा दिया और राजवाहनका अन्वेषण करनेके लिये अलग-अलग चल पड़े । आप लोगोंके ऐसे समाचारको लौटे हुए सैनिकोंके मुखसे सुनकर मैं और आप लोगोंकी माता असहनीय दुःखरूपी समुद्रमें डूबकर दोनों जने वामदेवके आश्रममें गये कि यह वृतान्त उन्हें ज्ञात कराकर हम दोनों 'प्राणपरित्याग कर देंगे' ऐसा निश्चय करके दोनों जने उनके आश्रममें उन मुनिको प्रणाम करके जब

प्रत्यावृत्तानां सैनिकानां मुखादाकर्ण्यासहादुःखोदन्वति मग्नमनसावुभावहं युष्मज्जननी च 'वामदेवाश्रमं गत्वैतद्वृत्तान्तं तद्विदितं विधाय प्राणपरि- त्यागं कुर्वः' इति निश्चित्य तदाश्रममुपगतौ तं मुनिं प्रणम्य यावत्तिष्ठतौ तावदेव तेन त्रिकालवेदिना मुनिना विदितमेवास्मन्मनीषितं निश्चयसव- बुध्य प्रावाचि—'राजन्, प्रथममेवैतत्सर्वं युष्मन्मनीषितं विज्ञानबलाद- ज्ञायि। यदेते त्वत्कुमारा राजवाहननिमित्ते कियन्तमनेहसमापदमासाद्य भाग्योदयादसाधारणेन विक्रमेण विहितदिग्विजयाः प्रभूतानि राज्यान्यु- पलभ्य षोडशाब्दान्ते विजयिनं राजवाहनं पुरस्कृत्य प्रत्येत्य तव वसु- मत्याश्च पादानभिवाद्य भवदाज्ञाविधायिनो भविष्यान्ति। अतस्तन्निमित्तं किमपि साहसं न विधेयम्' इति। तदाकर्ण्य तत्प्रत्ययाद्धैर्यमवलम्ब्याद्य- प्रभृत्यहं देवी च प्राणमधारयाव। इदानीमासन्नवर्तिन्यवधौ वामदेवाश्रमे गत्वा विज्ञप्तिः कृता—'स्वामिन्, त्वदुक्तावधिः पूर्णप्रायो भवति तत्प्रवृ- उत्कीर्य उन्मोच्य । अवाचयत् अपठत् । आश्वास्य आशीर्भिरभिनन्द्य । इतः पुष्पपुरात् । आमन्त्र्य निवेद्य । उपशिवालयं शिवालयसमीपे । स्कन्धावारम् शिविरम् । अनुपलब्ध्य अप्राप्य । असह्यदुःखोदन्वति दुःसहदुःखसागरे । अहं राजहंस इत्यर्थः । युष्मज्जननी वसुमतीत्यर्थः । तद्विदितं-तेन वामदेवेन विदितं ज्ञातम् । निश्चयमवबुध्य आवां प्राणपरित्यागे कृतनिश्चयाविति ज्ञात्वेत्यर्थः । विज्ञानबलात् ज्ञानप्रभावात् । अनेहसं कालम् । पुरस्कृत्य अग्रे कृत्वा । प्रत्येत्य प्रत्यावृत्य । भवदाज्ञाविधायिनो भवदादेशपालकाः । तत्प्रत्ययात् तस्य वामदेवस्य तक बैठे तब तक उन त्रिकालवेत्ता महामुनिने हम लोगोंके मनकी इच्छा जान ली। हमारे निश्चयको ज्ञातकर मुनिने कहा—'हे राजन् ! विज्ञानके बलसे (योगप्रभावसे) मैंने आपकी मनोकामना पूर्वमें ही ज्ञातकर ली। ये सब कुमार राजवाहनके लिये अनेक प्रकारके कष्टोंको कुछ कालतक भोगेंगे। भाग्यके उदय होनेपर असाधारण पराक्रमसे दिग्विजयकर अनेकों राज्योंको प्राप्तकर सोलह वर्षके अन्तमें राजवाहनको आगेकर आपके और रानी वसुमतीदेवीके चरणोंको प्रणाम करके आप लोगोंकी आज्ञामें दृढ़ रहेंगे अतः उन लोगोंके लिये कोई साहसका काम आत्महत्या आदि न करें।' ऐसा मुनिवाणी सुनकर उसी विश्वाससे धीरता धारण करके आजतक मैं और देवी वसुमती प्राणोंको धारण किये हुए हैं। अब वह अवधि समीप आई जानकर हम दोनों वामदेवजीके आश्रममें गये और उनसे प्रार्थना की—'हे प्रभो ! आपके कथनानुसार वह समय प्रायः समाप्ति पर है। क्या आप इस समय उन लोगों के (कुमारों के) विषय में कुछ

मां वसुमतीं च मातरं कथाशेषावेव श्रोष्यथेति ज्ञात्वा पानीयमपि पथि-

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४६७ त्तिस्त्वयाद्यापि विज्ञायते' इति । श्रुत्वा मुनिरवदत्—'राजन्, राजवाहन- प्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा अनेकान्दुर्जय्याञ्शत्रून्विजित्य दिग्विजयं विधाय भूवलयं वशीकृत्य चम्पायामेकत्र स्थिताः । तवाज्ञापत्रमादाय तदानय- नाय प्रेष्यन्तां शीघ्रमेव सेवकाः' इति मुनिवचनमाकर्ण्य भवदाकारणा- याज्ञापत्रं प्रेषितमस्ति । अतः परं चेत्क्षणमपि यूयं विलम्बं विधास्यथ ततो मां वसुमतीं च मातरं कथाशेषावेव श्रोष्यथेति ज्ञात्वा पानीयमपि पथि- भूत्वा पेयम्, इति । (६) एवं पितुराज्ञापत्रं मूर्ध्नि विधृत्य गच्छेमेति निश्चयं चक्रुः। अथ वशीकृतराज्यरक्षापर्याप्तानि सैन्यानि समर्थतरान्पुरुषानाप्तान्स्थाने स्थाने नियुज्य कियता सैन्येन मार्गरक्षां विधाय पूर्ववैरिणं मालवेशं मानसारं पराजित्य तदपि राज्यं वशीकृत्य पुष्पपुरे राज्ञो राजहंसस्य देव्या वसु मत्याश्च पादान्नमस्यामः । एवं निश्चित्य स्वस्वभार्यासंयुताः परिमितेन सैन्येन मालवेशं प्रति प्रस्थिताः । प्राप्य चोज्जयिनीं तदैव सहायभूतै- स्तैः कुमारैः परिवृतेन राजवाहनेनातिबलवानपि मालवेशो मानसारः प्रत्ययाद्विश्वासात् । आसन्नवर्त्तिनि समीपमागते । अवधौ युष्मत्समागमनिर्दिष्ट- दिवसे । कथाशेषौ मृतौ । पानीयमपीति-आज्ञापत्रप्राप्त्यनन्तरमेव प्रस्थानं विधेयम् पिपासापि चेत्तदा बाधेत तदा मार्गे निष्क्रम्यैव जलं पेयमिति भावः । (६) वशीकृतेति-वशीकृतानामधीनानां राज्यानां रक्षायै पर्याप्तानि जानते हैं ?' मुनिवरने सुनकर उत्तर दिया—'राजन् ! राजवाहन आदि सभी कुमार- गण अनेक दुर्जय शत्रुओंको जीतकर दिग्विजयका विधान करके पृथ्वीमण्डलको वशमें करके, अधुना चम्पानगरीमें एकत्र हुए हैं । अपना आज्ञापत्र देकर उनको बुलानेके लिये सेवकोंको भी शीघ्र भेजिये।' ऐसे मुनिके वचनोंको सुनकर आप लोगोंको बुलानेके लिये आज्ञापत्र भेजा है । इसमें यदि आप लोग क्षण भर भी विलम्ब करेंगे तो मुझे और माता वसुमतीका कथाशेष ही सुनेंगे । आप लोग जल भी मार्गमें ही पीजियेगा । (६) ऐसी पिताकी आज्ञाको शिरपर धारण करके 'चलना चाहिये' यह निश्चय किया । तत्पश्चात् जीते हुए राज्योंमें पर्याप्त रक्षा करके, प्रचुर सेनाको, समर्थ आत्मीय- जनोंको स्थान-स्थानपर नियुक्त करके, कुछ सेनासे मार्गकी रक्षा करके, पूर्ववैरी माल- वेश मानसारको पराजित करके, उसके राज्यको आत्मसात करके, पुष्पपुरमें राज- हंस और देवी वसुमतीके चरणोंको प्रणाम करेंगे । ऐसा निश्चय करके अपनी-अपनी स्त्रियोंके साथ, परिमित सेनाके साथ मालवेशके प्रति चल पड़े । उज्जैयिनी नगरीमें Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

४६८ | दशकुमारचरितम् ।

क्षणेन पराजिग्ये निहतश्च। ततस्तद्दुहितरमवन्तिसुन्दरीं समादाय चण्डव- र्मणा तन्मन्त्रिणा पूर्वं कारागृहे रक्षितं पुष्पोद्भवं कुमारं सकुदुम्बं तत उन्मो- चितं सह नीत्वा मालवेन्द्रराज्ये वशीकृत्य तद्रक्षणाय कांश्चित्सैन्यसहिता- न्मन्त्रिणो नियुज्यावशिष्टपरिमितसैन्यसहितास्ते कुमाराः पुष्पपुरं समेत्य राजवाहनं पुरस्कृत्य तस्य राजहंसस्य मातुर्वसुमत्याश्च चरणानभिवन्दित- वन्तः। तौ च पुत्रसमागमं प्राप्य परमानन्दमधिगतौ। ततो राज्ञो वसुस- त्याश्च देव्याः समक्षं वामदेवो राजवाहनप्रमुखानां दशानामपि कुमाराणा- मभिलाषं विज्ञाय तानाज्ञापयत्-'भवन्तः सर्वेऽप्येकवारं गत्वा स्त्रानि स्वानि राज्यानि न्यायेन परिपालयन्तु। पुनर्यदेच्छा भवति तदा पित्रोश्चरणाभि- वन्दनायागन्तव्यम्' इति। ततस्ते सर्वेऽपि कुमारास्तन्मुनिवचनं शिरस्या- धाय तं प्रणम्य पितरौ च, गत्वा दिग्विजयं विधाय प्रत्यागमनान्ते स्वस्व-

समर्थानि। आप्तान् विश्वस्तान्। परिमितेन स्वल्पेन। तद्दुहितरं मानसार- नन्दिनीम्। ततः कारागारात्। तौ च-वसुमतीराजहंसौ। तान् कुमारान्। अतिदुर्घटानि दुःसाध्यानि। मनुजमनोरथाधिकं यत्तु मनुष्या मनसापि कल्पयितुं

पहुँचकर उन्हीं कुमारोंकी सहायतासे, परिमित सेनासे बलवान मालवेश मानसारको क्षणभरमें पराजित करके मार डाला। तत्पश्चात् उस मालवेशकी कन्या अवन्तिसुन्दरीको लेकर उसके मन्त्री चण्डवर्माको जो पहिलेसे ही कारागारमें बन्द था उस पुष्पोद्भव- कुमारको कुटुम्ब सहित मुक्त करके अपने साथ लेकर और मालवेन्द्रके राज्यको अधीन करके, उसकी रक्षाके लिये कुछ सेनाके साथ आत्मीय सचिवको वहां नियुक्त करके, कुछ परिमित सेनाके साथ वे कुमारगण पुष्पपुरमें आकर, राजवाहनको आगे करके, उन राजा राजहंस और रानी वसुमतीके चरणोंको उन कुमारोंने खूब अभिनन्दन किया । वे दोनों राजा-रानी भी पुत्रोंकी प्राप्तिपर बड़े हर्षित हुए। तब फिर राजा और रानी वसुमतीके समक्ष वामदेवमुनिने दशों कुमार राजवाहन आदिके मनोगत अभिलाषको जानकर कहा-'आप लोग फिर एक बार अपने-अपने राज्यका न्यायपूर्वक शासन करें और पुनः जब आप लोगोंकी इच्छा होवे तब पिता-माताके चरणस्पर्शको आवें।' ततः वे सब राजकुमार उन मुनि-वचनोंको शिरपर धारण करके तथा उन्हें और माता-पिताको प्रणाम करके चले गये। जाकर दिग्विजयका विधान करके लौट आये और अपने-अपने वृत्तान्तको अलग-अलग मुनिराजसे उन कुमारोंने निवेदित किया। माता-पिता भी, कुमारोंके दुःसाध्य चरित तथा पराक्रमोंको सुनकर परम प्रमुदित हुए। तब राजा राजहंसने मुनिवरसे निवेदन किया-'हे भगवन्!

वृत्तं पृथक्पृथङ्मुनिसमक्षं न्यवेदयन् । पितरौ च कुमाराणां निजपराक्रमा- वबोधकान्यतिदुर्घटानि चरितान्याकर्ण्य परमानन्दमाप्नुताम् । ततो राजा मुनिं सविनयं व्यजिज्ञपत्—'भगवन्, तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनोरथा- धिकमवाङ्मनसगोचरं सुखमधिगतम् । अतः परं मम स्वामिचरणसंनिधौ वानप्रस्थाश्रममधिगत्यात्मसाधनमेव विधातुमुचितम् । अतः पुष्पपुरराज्ये मानसारराज्ये च राजवाहनमभिषिच्यावशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमा- रेभ्यो यथोदितं संप्रदाय ते कुमारा राजवाहनाज्ञाविधायिनस्तदेकगत्या वर्तमानाश्चतुरुदधिमेखलां वसुंधरां समुद्धृत्य कण्टकानुपभुञ्जन्ति तथा विधेयं स्वामिना' इति । तेषां तत्पितृर्वानप्रस्थाश्रमग्रहमोपक्रमनिषेधे भूयां- समाग्रहं विलोक्य मुनिस्तानवदत्—'भोः कुमारकाः, अयं युष्मज्जनक एत- द्वयःसमुचिते पथि वर्तमानः कायक्लेशं विनैव मदाश्रमस्थो वानप्रस्थाश्र- माश्रयणं चिकीर्षुः सर्वथा भवद्भिर्न निवारणीयः । अत्र स्थितस्त्वयं भग- नार्हन्ति इति भावः । अवाङ्मनसगोचरम् अनिर्वाच्यमचिन्त्यञ्च । स्वामिचरण- सन्निधौ भवत्पादसमीपे । आत्मसाधनमात्मसाक्षात्कारः । परमात्मचिन्तनं वा । यथोदितं तेषां वचनानुसारेण । स्वामिना भवता वामदेवेनेत्यर्थः । तेषां कुमारा- णाम् । एतद्वयःसमुचिते वार्द्धक्योचिते पथि मार्गे । वानप्रस्थाश्रमग्रहणयोग्ये- आपकी कृपासे हमने मनुष्यके कल्पनातीत मनोरथोंके सुखके अनुभवको किया । अब हमारी इच्छा है कि आपके चरणके समीपमें वानप्रस्थाश्रम ग्रहण कर, योग साधन करनेके औचित्यकी प्रतीति होती है । इस कारण पुष्पपुर राज्य और मानसारके राज्यपर राजवाहनका राज्याभिषेक करके, शेष राज्योंपर नव कुमारोंको, जिस राज्यको जो कुमार चाहे उसे वह राज्य देकर उन कुमारोंको राजवाहनकी आज्ञा माननेवाला बनाकर, एकमत होकर उन लोगोंको चारों समुद्रोंकी करधनीवाली भूमिके भारको ग्रहण करनेवाला बनाकर, राज्यकण्टकोंको निकालकर राज्यसुखको वे लोग भोगें ऐसा ही विधान आपके द्वारा होना चाहिये' । पिताकी ऐसी इच्छापर उन कुमारोंने वानप्रस्थ ग्रहण न करनेके लिये अति आग्रह किया । ऐसी अवस्था देखकर वामदेवमुनिने उन कुमारोंसे कहा—'हे कुमारो ! ये आपके पिताजी अपनी अवस्थाके अनुरूप मार्गपर चलनेवाले हैं । शरीर-कष्टके बिना ही मेरे आश्रममें रहकर वानप्रस्थाश्रमका आश्रयण करना चाहते हैं, अतः आप लोगोंके द्वारा इनकी यह इच्छाका दमन न किया जाय । यहाँ रहकर ये ईश्वर-चिन्तन करके भगवद्भक्ति प्राप्त करेंगे । आप लोग पिताके साथ रहकर सुख न पावेंगे ।' महर्षि वामदेवकी आज्ञा प्राप्त कर उन कुमारोंने, पिता राजहंसको वानप्रस्थ

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

४७० दशकुमारचरितम्।

वद्भक्तिमुपलप्स्यते। भवन्तश्च पितृसन्निधौ न सुखमवाप्स्यन्ति' इति। महर्षेराज्ञामधिगम्य ते पितुर्बानप्रस्थाश्रमाधिगमप्रतिषेधाग्रहमत्यजन्। राजवाहनं पुष्पपुरेऽवस्थाप्य तदनुज्ञया सर्वेऽपि परिजनाः स्वानि स्वानि राज्यानि प्रतिपाल्य स्वेच्छया पित्रोः समीपे गतागतमकुर्वन्। एवमव- स्थितास्ते राजवाहनप्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा राजवाहनाज्ञया सर्वमपि वसुधावलंयं न्यायेन परिपालयन्तः परस्परमैकमत्येन वर्तमानाः पुरंदर- प्रभृतिभिरप्यतिदुर्लभानि राज्यसुखान्वन्वभूवन्। इति श्रीमद्दामहोपाध्यायकविकुलसार्वभौमनिखिलविद्याकुमुदिनी- शर्वरीश्वरसरस्वतीनिःश्वसितकविदण्डिपण्डितविरचितं दशकुमारचरितं सम्पूर्णम्।

<center>—❧❦❧—</center>

वयसि वर्तमान इति भावः। न सुखमवाप्स्यन्तीत्यस्यायं भावः—पितुः समीपे- ऽवस्थानेन भवतां स्वाधीनता न भविष्यति। स्वाधीनस्य यथा सुखं न तथा पराधीनस्येति। वानप्रस्थाश्रमाधिगमस्य वानप्रस्थाश्रमग्रहणस्य प्रतिषेधो निषे- धस्तस्याग्रहो निर्बन्धस्तम्। गतागतं यातायाताम्। वसुधावलंयं भूमण्डलम्। पूर्वबङ्गजनेद्योतिग्रामेऽस्मिन् धानुकशव्यके। कुब्जात्रेयमणवंश-प्रादुर्भूतो द्विजाग्रणीः॥ शशिभूषणतामाप्तास्तातो मे शशिभूषणः। जननी शारदादेवी काश्यापान्वयसम्भवा॥ महामहाद्युपाध्यायो द्वितीय इव गौतमः। स वामाचरणन्यायाचार्यवर्यो ममाग्रजः॥ ताराचरणनामाहं किङ्करोऽस्मि विपश्चिताम्। व्याख्यां दशकुमारस्य कौतुकेन व्यधामिमाम्॥ शाकेऽग्निरसस्र्त्विन्दुमिते मकरसंक्रमे। विश्वेशानुग्रहात्काश्यां समाप्तिसमयमागतम्॥ इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृता बालविबोधिनी टीका समाप्ता।

आश्रम सेवन करनेसे न रोका—अपने हठको त्याग दिया। राजवाहनको पुष्पपुरमें राज्यसिंहासनपर बैठाकर वे सब अपने-अपने राज्यका शासन करने लगे। स्वेच्छासे कभी-कभी पिता-माताके दर्शनार्थ आ जाया करते। इस रीति से वे सभी कुमार राज्य- वाहनकी आज्ञासे पूरे भूमण्डलका न्यायसे शासन करने लगे। एकमत होकर राज्य करते हुए उन लोगों द्वारा, इन्द्रादि देवोंको जो सुख प्राप्त नहीं होते, वे अति दुर्लभ सुख- भोग भोगे गये। इस प्रकार पं० श्री केदारनाथशर्मा कृत 'बालक्रीड़ा' हिन्दी टीका समाप्त हुई।

<center>—❧❦❧—</center>

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF DATE DUE ०४१।२।८ ०४२।१।१७ २६५-२-२८ ०४३।५/२१ ०४५।८।१९ ०५५।२।२० ०५५।१२।९ ०५६।१।१० ०५६।३।११ ०५६।१०।५ ०५६।११।१७ a Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF दर्तानं. १०६३२ 891.21 DAN Acc. 10792 महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय वाल्मीकि विद्यापीठ पुस्तकालय

ऽप्रकल्प... १६ नवी कौमुदी... ...मिर कौमुदी... ...सन्तो - ... ... क. ... ... ... ... व्याख्योपेतम् ... हिन्दी व्याख्या सहित ८... प्रब... हिन्दी व्याख्या सहित ८-०० वेदान्त... विस्तृत हिन्दी टीका सहित ... हिन्दी टीका ... २-०० ... प्रकाश, म... सहित ६-०० ... सहित १२-०० मुद्राराक्षसं ... ... नोट्स सहित ८-०० ... नोट्स सहित ८-०० ... सहित १६-०० ...नाटकम् । ... व्याख्या सहित १... ... व्याख्या सहित १... ... हिन्दी व्याख्या सहित, ... ... प्रकाश व्याख्या सहित १... ...दकम् । प्रकाश ... सहित १... ...कौरवम् । प्रकाश ... सहित ... पार्वतीपरिणयः । प्रकाश, हिन्दी व्याख्या सहित ८... ...चारुमति... व्याख्या सहित ४... ... व्याख्या सहित १५...