भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 469, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 469

वृत्तं पृथक्पृथङ्मुनिसमक्षं न्यवेदयन् । पितरौ च कुमाराणां निजपराक्रमा- वबोधकान्यतिदुर्घटानि चरितान्याकर्ण्य परमानन्दमाप्नुताम् । ततो राजा मुनिं सविनयं व्यजिज्ञपत्—'भगवन्, तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनोरथा- धिकमवाङ्मनसगोचरं सुखमधिगतम् । अतः परं मम स्वामिचरणसंनिधौ वानप्रस्थाश्रममधिगत्यात्मसाधनमेव विधातुमुचितम् । अतः पुष्पपुरराज्ये मानसारराज्ये च राजवाहनमभिषिच्यावशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमा- रेभ्यो यथोदितं संप्रदाय ते कुमारा राजवाहनाज्ञाविधायिनस्तदेकगत्या वर्तमानाश्चतुरुदधिमेखलां वसुंधरां समुद्धृत्य कण्टकानुपभुञ्जन्ति तथा विधेयं स्वामिना' इति । तेषां तत्पितृर्वानप्रस्थाश्रमग्रहमोपक्रमनिषेधे भूयां- समाग्रहं विलोक्य मुनिस्तानवदत्—'भोः कुमारकाः, अयं युष्मज्जनक एत- द्वयःसमुचिते पथि वर्तमानः कायक्लेशं विनैव मदाश्रमस्थो वानप्रस्थाश्र- माश्रयणं चिकीर्षुः सर्वथा भवद्भिर्न निवारणीयः । अत्र स्थितस्त्वयं भग- नार्हन्ति इति भावः । अवाङ्मनसगोचरम् अनिर्वाच्यमचिन्त्यञ्च । स्वामिचरण- सन्निधौ भवत्पादसमीपे । आत्मसाधनमात्मसाक्षात्कारः । परमात्मचिन्तनं वा । यथोदितं तेषां वचनानुसारेण । स्वामिना भवता वामदेवेनेत्यर्थः । तेषां कुमारा- णाम् । एतद्वयःसमुचिते वार्द्धक्योचिते पथि मार्गे । वानप्रस्थाश्रमग्रहणयोग्ये- आपकी कृपासे हमने मनुष्यके कल्पनातीत मनोरथोंके सुखके अनुभवको किया । अब हमारी इच्छा है कि आपके चरणके समीपमें वानप्रस्थाश्रम ग्रहण कर, योग साधन करनेके औचित्यकी प्रतीति होती है । इस कारण पुष्पपुर राज्य और मानसारके राज्यपर राजवाहनका राज्याभिषेक करके, शेष राज्योंपर नव कुमारोंको, जिस राज्यको जो कुमार चाहे उसे वह राज्य देकर उन कुमारोंको राजवाहनकी आज्ञा माननेवाला बनाकर, एकमत होकर उन लोगोंको चारों समुद्रोंकी करधनीवाली भूमिके भारको ग्रहण करनेवाला बनाकर, राज्यकण्टकोंको निकालकर राज्यसुखको वे लोग भोगें ऐसा ही विधान आपके द्वारा होना चाहिये' । पिताकी ऐसी इच्छापर उन कुमारोंने वानप्रस्थ ग्रहण न करनेके लिये अति आग्रह किया । ऐसी अवस्था देखकर वामदेवमुनिने उन कुमारोंसे कहा—'हे कुमारो ! ये आपके पिताजी अपनी अवस्थाके अनुरूप मार्गपर चलनेवाले हैं । शरीर-कष्टके बिना ही मेरे आश्रममें रहकर वानप्रस्थाश्रमका आश्रयण करना चाहते हैं, अतः आप लोगोंके द्वारा इनकी यह इच्छाका दमन न किया जाय । यहाँ रहकर ये ईश्वर-चिन्तन करके भगवद्भक्ति प्राप्त करेंगे । आप लोग पिताके साथ रहकर सुख न पावेंगे ।' महर्षि वामदेवकी आज्ञा प्राप्त कर उन कुमारोंने, पिता राजहंसको वानप्रस्थ