भारतकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

वृत्तं पृथक्पृथङ्मुनिसमक्षं न्यवेदयन् । पितरौ च कुमाराणां निजपराक्रमा- वबोधकान्यतिदुर्घटानि चरितान्याकर्ण्य परमानन्दमाप्नुताम् । ततो राजा मुनिं सविनयं व्यजिज्ञपत्—'भगवन्, तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनोरथा- धिकमवाङ्मनसगोचरं सुखमधिगतम् । अतः परं मम स्वामिचरणसंनिधौ वानप्रस्थाश्रममधिगत्यात्मसाधनमेव विधातुमुचितम् । अतः पुष्पपुरराज्ये मानसारराज्ये च राजवाहनमभिषिच्यावशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमा- रेभ्यो यथोदितं संप्रदाय ते कुमारा राजवाहनाज्ञाविधायिनस्तदेकगत्या वर्तमानाश्चतुरुदधिमेखलां वसुंधरां समुद्धृत्य कण्टकानुपभुञ्जन्ति तथा विधेयं स्वामिना' इति । तेषां तत्पितृर्वानप्रस्थाश्रमग्रहमोपक्रमनिषेधे भूयां- समाग्रहं विलोक्य मुनिस्तानवदत्—'भोः कुमारकाः, अयं युष्मज्जनक एत- द्वयःसमुचिते पथि वर्तमानः कायक्लेशं विनैव मदाश्रमस्थो वानप्रस्थाश्र- माश्रयणं चिकीर्षुः सर्वथा भवद्भिर्न निवारणीयः । अत्र स्थितस्त्वयं भग- नार्हन्ति इति भावः । अवाङ्मनसगोचरम् अनिर्वाच्यमचिन्त्यञ्च । स्वामिचरण- सन्निधौ भवत्पादसमीपे । आत्मसाधनमात्मसाक्षात्कारः । परमात्मचिन्तनं वा । यथोदितं तेषां वचनानुसारेण । स्वामिना भवता वामदेवेनेत्यर्थः । तेषां कुमारा- णाम् । एतद्वयःसमुचिते वार्द्धक्योचिते पथि मार्गे । वानप्रस्थाश्रमग्रहणयोग्ये- आपकी कृपासे हमने मनुष्यके कल्पनातीत मनोरथोंके सुखके अनुभवको किया । अब हमारी इच्छा है कि आपके चरणके समीपमें वानप्रस्थाश्रम ग्रहण कर, योग साधन करनेके औचित्यकी प्रतीति होती है । इस कारण पुष्पपुर राज्य और मानसारके राज्यपर राजवाहनका राज्याभिषेक करके, शेष राज्योंपर नव कुमारोंको, जिस राज्यको जो कुमार चाहे उसे वह राज्य देकर उन कुमारोंको राजवाहनकी आज्ञा माननेवाला बनाकर, एकमत होकर उन लोगोंको चारों समुद्रोंकी करधनीवाली भूमिके भारको ग्रहण करनेवाला बनाकर, राज्यकण्टकोंको निकालकर राज्यसुखको वे लोग भोगें ऐसा ही विधान आपके द्वारा होना चाहिये' । पिताकी ऐसी इच्छापर उन कुमारोंने वानप्रस्थ ग्रहण न करनेके लिये अति आग्रह किया । ऐसी अवस्था देखकर वामदेवमुनिने उन कुमारोंसे कहा—'हे कुमारो ! ये आपके पिताजी अपनी अवस्थाके अनुरूप मार्गपर चलनेवाले हैं । शरीर-कष्टके बिना ही मेरे आश्रममें रहकर वानप्रस्थाश्रमका आश्रयण करना चाहते हैं, अतः आप लोगोंके द्वारा इनकी यह इच्छाका दमन न किया जाय । यहाँ रहकर ये ईश्वर-चिन्तन करके भगवद्भक्ति प्राप्त करेंगे । आप लोग पिताके साथ रहकर सुख न पावेंगे ।' महर्षि वामदेवकी आज्ञा प्राप्त कर उन कुमारोंने, पिता राजहंसको वानप्रस्थ

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

४७० दशकुमारचरितम्।

वद्भक्तिमुपलप्स्यते। भवन्तश्च पितृसन्निधौ न सुखमवाप्स्यन्ति' इति। महर्षेराज्ञामधिगम्य ते पितुर्बानप्रस्थाश्रमाधिगमप्रतिषेधाग्रहमत्यजन्। राजवाहनं पुष्पपुरेऽवस्थाप्य तदनुज्ञया सर्वेऽपि परिजनाः स्वानि स्वानि राज्यानि प्रतिपाल्य स्वेच्छया पित्रोः समीपे गतागतमकुर्वन्। एवमव- स्थितास्ते राजवाहनप्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा राजवाहनाज्ञया सर्वमपि वसुधावलंयं न्यायेन परिपालयन्तः परस्परमैकमत्येन वर्तमानाः पुरंदर- प्रभृतिभिरप्यतिदुर्लभानि राज्यसुखान्वन्वभूवन्। इति श्रीमद्दामहोपाध्यायकविकुलसार्वभौमनिखिलविद्याकुमुदिनी- शर्वरीश्वरसरस्वतीनिःश्वसितकविदण्डिपण्डितविरचितं दशकुमारचरितं सम्पूर्णम्।

<center>—❧❦❧—</center>

वयसि वर्तमान इति भावः। न सुखमवाप्स्यन्तीत्यस्यायं भावः—पितुः समीपे- ऽवस्थानेन भवतां स्वाधीनता न भविष्यति। स्वाधीनस्य यथा सुखं न तथा पराधीनस्येति। वानप्रस्थाश्रमाधिगमस्य वानप्रस्थाश्रमग्रहणस्य प्रतिषेधो निषे- धस्तस्याग्रहो निर्बन्धस्तम्। गतागतं यातायाताम्। वसुधावलंयं भूमण्डलम्। पूर्वबङ्गजनेद्योतिग्रामेऽस्मिन् धानुकशव्यके। कुब्जात्रेयमणवंश-प्रादुर्भूतो द्विजाग्रणीः॥ शशिभूषणतामाप्तास्तातो मे शशिभूषणः। जननी शारदादेवी काश्यापान्वयसम्भवा॥ महामहाद्युपाध्यायो द्वितीय इव गौतमः। स वामाचरणन्यायाचार्यवर्यो ममाग्रजः॥ ताराचरणनामाहं किङ्करोऽस्मि विपश्चिताम्। व्याख्यां दशकुमारस्य कौतुकेन व्यधामिमाम्॥ शाकेऽग्निरसस्र्त्विन्दुमिते मकरसंक्रमे। विश्वेशानुग्रहात्काश्यां समाप्तिसमयमागतम्॥ इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृता बालविबोधिनी टीका समाप्ता।

आश्रम सेवन करनेसे न रोका—अपने हठको त्याग दिया। राजवाहनको पुष्पपुरमें राज्यसिंहासनपर बैठाकर वे सब अपने-अपने राज्यका शासन करने लगे। स्वेच्छासे कभी-कभी पिता-माताके दर्शनार्थ आ जाया करते। इस रीति से वे सभी कुमार राज्य- वाहनकी आज्ञासे पूरे भूमण्डलका न्यायसे शासन करने लगे। एकमत होकर राज्य करते हुए उन लोगों द्वारा, इन्द्रादि देवोंको जो सुख प्राप्त नहीं होते, वे अति दुर्लभ सुख- भोग भोगे गये। इस प्रकार पं० श्री केदारनाथशर्मा कृत 'बालक्रीड़ा' हिन्दी टीका समाप्त हुई।

<center>—❧❦❧—</center>

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF DATE DUE ०४१।२।८ ०४२।१।१७ २६५-२-२८ ०४३।५/२१ ०४५।८।१९ ०५५।२।२० ०५५।१२।९ ०५६।१।१० ०५६।३।११ ०५६।१०।५ ०५६।११।१७ a Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF दर्तानं. १०६३२ 891.21 DAN Acc. 10792 महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय वाल्मीकि विद्यापीठ पुस्तकालय

ऽप्रकल्प... १६ नवी कौमुदी... ...मिर कौमुदी... ...सन्तो - ... ... क. ... ... ... ... व्याख्योपेतम् ... हिन्दी व्याख्या सहित ८... प्रब... हिन्दी व्याख्या सहित ८-०० वेदान्त... विस्तृत हिन्दी टीका सहित ... हिन्दी टीका ... २-०० ... प्रकाश, म... सहित ६-०० ... सहित १२-०० मुद्राराक्षसं ... ... नोट्स सहित ८-०० ... नोट्स सहित ८-०० ... सहित १६-०० ...नाटकम् । ... व्याख्या सहित १... ... व्याख्या सहित १... ... हिन्दी व्याख्या सहित, ... ... प्रकाश व्याख्या सहित १... ...दकम् । प्रकाश ... सहित १... ...कौरवम् । प्रकाश ... सहित ... पार्वतीपरिणयः । प्रकाश, हिन्दी व्याख्या सहित ८... ...चारुमति... व्याख्या सहित ४... ... व्याख्या सहित १५...