दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां यित्वा स्वदुहित्रे देया । मृते तु तस्मिंस्तस्यां च निर्विकारायां सत्याम् , सतीत्येवैनां प्रकृतयोऽनुवर्तिष्यन्ते । पुनः प्रचण्डवर्मणे संदेश्यम्—'अना- यकमिदं राज्यम् । अनेनैव सह बालिकेयं स्वीकर्तव्या' इति । तावदावां कापालिकवेषच्छन्नौ देव्याैव दीयमानभिक्षौ पुरो बहिरुपश्मशानं वत्स्यावः । पुनरार्यप्रायान्पौरवृद्धानाप्तांश्च मन्त्रिवृद्धानेकान्ते ब्रवीतु देवी- स्वप्नेऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या कृतः प्रसादः । अद्य चतुर्थेऽहनि प्रचण्डवर्मा मरिष्यति । पञ्चमेऽहनि रेवातटवर्तिनि मद्भवने परीक्ष्य वैज- न्यम् , जनेषु निर्गतेषु कपाटमुद्घाट्य त्वत्सुतेन सह कोऽपि द्विजकुमारो निर्यास्यति । स राज्यमिदमनुपाल्य बालं ते प्रतिष्ठापयिष्यति । ख खलु बालो मया व्याघ्रीरूपया तिरस्कृत्य स्थापितः । सा चेयं वत्सा मञ्जुवा- मञ्जुवादिन्याम् । निर्विकारायां विकाररहितायाम् । सतीति पतिव्रतेति । एनां देवीम् । अनुवर्त्तिष्यन्ते अनुसरिष्यन्ति । सन्देश्यं वाचिकं प्रेषणीयम् । अनायकं नायकशून्यम् । अनेन राज्येन । स्वीकर्त्तव्या विग्राह्या । तावत् तावता कालेन । आवाम् अहं भास्करवर्मा च । दीयमाना भिक्षा याभ्यां तौ । पुरो बहिर्नगराद्वहिः । उपश्मशानं श्मशानसमीपे । आर्यप्रायान् साधून् सच्चरित्रान् । वैजन्यं जनशून्य- सदृश हो।' इसके पश्चात् हमारी इस औषध में वह माला धो लेवें तथा निर्विष करके उसे अपनी कन्या मंजुवादिनी को दे दें । ऐसा कार्य करने से मित्रवर्मा मर जायगा और मंजुवादिनी बच जायगी । ऐसी स्थिति में लोग महादेवी को सती समझने लगेंगे और उसकी पूजा करेंगे । तदनन्तर प्रचण्डवर्मा के समीप यह सन्देश भेजा जाय कि यह साम्राज्य अधुना राजा से से रहित है । अतः आप इस साम्राज्य के साथ-साथ इस बालिका को भी स्वीकारिये । तब तक हम दोनों कापालिक साधु का वेश धर कर महारानी की भिक्षा पर जीवन व्यतीत करते हुए नगर के बाहर श्मशान में रहेंगे । समय पाकर महादेवी अपने निर्जा नगरवासियों और वृद्ध सचिवोंको बुलाकर एकान्त में कहें—'आज भगवती विन्ध्यवासिनी देवी ने स्वप्न में मुझसे आकर कहा है कि आज के चौथे दिन प्रचण्डवर्मा मर जायगा । पाँचवें दिन नर्मदा के तट पर एकान्त में वर्तमान मेरे मन्दिर में सन्नाटा हो जायगा तब तक एक विप्र का बालक तुम्हारे बालक के साथ फाटक खोलकर बाहर आवेगा । वह ब्राह्मण इस साम्राज्य को लेकर तुम्हारे पुत्र को राज्यसिंहासन पर आरूढ़ कर देगा । इस समय मैं व्याघ्री बनकर तुम्हारे पुत्र की रक्षा कर रही हूँ । मंजुवादिनी उस वि
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७ दिनी तस्य द्विजातिदारकस्य दारत्वेनैव कल्पिता' इति । तदेतदतिरहस्यं युष्मास्वेव गुप्तं तिष्ठतु यावदेतदुपपत्स्यते' इति । ( ३० ) स सांप्रतमतिप्रीततः प्रयातोऽर्थश्चायं यथाचिन्तितमनुष्ठितोऽ- भूत् । प्रतिदिशं च लोकवादः प्रासर्पत्—'अहो माहात्म्यं पतिव्रतानाम् । असिप्रहार एव हि स मालाप्रहारस्तस्मै जातः । न शक्यमुपधियुक्तमेत- त्कर्मेति वक्तुम् । यतस्तदेव दत्तं दाम दुहित्रे स्तनमण्डनमेव तस्यै जातं न मृत्युः । योऽस्याः पतिव्रतायाः शासनमतिवर्तते स भस्मैव भवेत्'इति । ( ३१ ) अथ महाव्रतिवेषेण मां च पुत्रं च भिक्षायै प्रविष्टौ दृष्ट्वा प्रस्नुतस्तनी प्रत्युत्थाय हर्षाकुलमब्रवीत्—'भगवन्, अयमञ्जलिः । ताम् । अतिरहस्यमतिगोपनीयम् । यावत् यत्काळपर्यन्तम् । उपपत्स्यते सिद्धं भविष्यति । ( ३० ) सः नालीजंघः । अर्थः मदुक्तो विषयः । प्रासर्पत् प्राचरत् । तस्मै तदर्थम् मित्रवर्मणे इत्यर्थः । उपधियुक्तं कपटायुक्तम् । दाम माला । अतिव- र्त्तते लंघयति । ( ३१ ) महाव्रतिवेषेण कापालिकच्छद्मना । भिक्षायै भिक्षार्थम् । प्रस्नुतस्तनी स्रवत्पयोधरा । यद्येवं भवद्वचनं सत्यं स्यात् । अस्याः ममेत्यर्थः । अस्याः कुमार की परिणीता भार्या होगी । हमने जो मद्गुप्त की बात बतायी है, उसे तब तक आप लोग गुप्त रखें जब तक यह बात ठीक न हो जाय । ( ३० ) इन बातों को सुनने के पश्चात्—वह बूढ़ा नालीजंघ अति आनन्द के साथ विदा हुआ तथा हमने जो योजनाएँ बनायी थीं उसने उन्हें सम्पादित भी कर दी । अब चारों ओर यह हल्ला हो गया कि, 'देखो पातिव्रत धर्म की कितनी बड़ी महिमा है कि देवी ने मित्रवर्मा पर माला का प्रहार किया और वह प्रहार उसके लिए खङ्ग प्रहार हो गया। यदि यह कहा जाय कि उक्त माला में कोई विष मिला था तो ऐसी कल्पना करना भी भ्रममात्र है, क्योंकि उसी माला द्वारा मित्रवर्मा को मारकर देवी ने वही माला मंजुवादिनी को दे दी है और उसने तुरन्त धारण भी कर लिया । परन्तु वह तो न मरी अपितु, वह माला उसके स्तनों की भूषण बन गयी अतः जो कोई भी इस पतिव्रता की आज्ञाओं को न मानेगा वह जलकर भस्म हो जायगा।' ( ३१ ) तदनन्तर हम उसके साथ संन्यासियों का रूप धरकर उसके यहाँ भिक्षा माँगने गये । हम दोनों को देखकर वह अति हर्षित हुई। उसके स्तनों से दुग्ध की धारा बह चली । वह गद्गद स्वर में बोली—'हे भगवन् ! मैं आपसे हाथ जोड़कर विनय Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां अनाथोऽयं जनोऽनुगृह्यताम् । अस्ति ममैकः स्वप्नः स किं सत्यो न वा' इति । मयोक्तम्—'फलमस्याद्यैव द्रक्ष्यसि' इति । 'यद्येवं बहु भाग- धेयमस्या वो दास्याः। स खल्वस्याः सानाथ्यशंसी स्वप्नः' इति मद्- र्शनरागबद्धसाध्वसां मञ्जुवादिनीं प्रणमय्य, भूयोऽपि हर्षगर्भमब्रूत्— 'तच्चेन्मिथ्या सोऽयं युष्मदीयो बालकपाली श्वो मया निरोद्धव्यः' इति । मयापि सस्मितं मञ्जुवादिनीरागलीनदृष्टिलौढधैर्येण 'एवमस्तु' इति लब्ध- भैक्ष्यः नालीजङ्घमाकार्य निर्गम्य ततश्च तं चानुयान्तं शनैरपृच्छम्— 'क्वासावल्पायुः प्रथितः प्रचण्डवर्मा' इति । सोऽब्रूत्—'राज्यमिदं ममे- त्यपास्तशङ्को राजस्थानमण्डप एव तिष्ठत्युपास्यमानः कुशीलवैः' इति । ( ३२ ) 'यद्येवमुद्याने तिष्ठ' इति तं जरन्तमादिश्य तत्प्राकारैकपार्श्वे मद्धुहितुः सानाथ्यं शंसतीति सानाथ्यशंसी सनाथतासूचकः । मद्दर्शनेति— मम दर्शनाद् रागेण प्रेम्णा बद्धमुत्पादितं साध्वसं लज्जा यस्यास्ताम् । प्रणमय्य प्रणामं कारयित्वा मञ्जुवादिनीत्येति शेषः । तत् तव वचनं चेन्मिथ्या अवेत्तर्हि । बालकपाली शिशुव्रती । मञ्जुवादिनीत्यादि—मञ्जुवादिन्या रागेण प्रेम्णा लीना संसक्ता या दृष्टिस्तया लीनं कवलितं धैर्य्यं यस्य तेन । स नालीजंघः । राज- स्थानमण्डपे राजसभायाम् । कुशीलवैः चारणैः । ( ३२ ) जरन्तं वृद्धम् । शून्यमठिकायां निर्जनमठे । मठशब्दात्स्वल्पार्थे कः करती हूं कि आप इस अनाथ को सनाथ बनावें । मैंने एक स्वप्न देखा है वह सत्य है वा नहीं ?' हमने उत्तर दिया—'उस स्वप्न का फल आज ही ज्ञात होगा।' इस बात को श्रवणकर उसने कहा—'यदि इस दासी का इतना बड़ा भाग्योदय हुआ तो मैं समझती हूँ कि वह स्वप्न इसे सनाथ करने के लिये ही सूचनार्थ हुआ था।' ऐसा कहकर हमें देखती हुई उसने आसक्त होने वाली मंजुवादिनी से प्रणाम कराकर हमसे कहा—'यदि मेरा वह स्वप्न मिथ्या हुआ तो कल मैं आपके इस बाल ब्रह्मचारी को रोक लूँगी।' हमने मंजुवादिनी के अनुराग को स्थिर दृष्टि से अवलोकित कर मन्द हँसी हँसकर कहा— अच्छी बात है, ऐसा ही सही, तथा भिक्षा ले ली और नालीजंघ को साथ लेकर चल पड़े। कुछ दूर मार्ग पार कर हमने नालीजंघ से पूछा—'वह अल्पायु चण्डवर्मा इदानीं कहाँ पर है ।' उसने उत्तर में कहा—'उसे पूर्ण विश्वास हो चुका है, कि यह साम्राज्य उसी का है अतः वह स्तुतिपाठकों (भाटों) द्वारा स्तुतियाँ सुनता हुआ राजसभा में बैठा हुआ है।' ( ३२ ) 'यदि ऐसा है तो आप इस उद्यान में ही ठहरें।' हम ऐसा कहकर उस Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४६
क्वचिच्छून्यमठिकायां मात्राः समवतार्य, तद्रक्षणनियुक्तराजपुत्रः, कृतकु- शीलववेषलीलः प्रचण्डवर्माणमेत्यान्वरञ्जयम् अनुरञ्जितातपे तु समये, जनसमाजज्ञानोपयोगीनि संहृत्य नृत्यगीतनानारुदितादिहस्तचङ्क्रम- णमूर्ध्वपादालतपादपीठवृश्चिकमकरलङ्घनादीनि मत्स्योद्धर्त्तनादीनि च कारणानि, पुनरादायादायासन्नवर्तिनां छुरिकाःताभिरुपाहितवर्मा चित्र- दुष्कराणि करणानि श्येनपातोत्क्रोशपातादीनि दर्शयन्, विंशतिचापा-
प्रत्ययः । मात्राः कल्यादिपरिच्छेदान् । मात्रा परिच्छेदेऽल्पेंऽशे इति कोषात् । तद्र- क्षणे मात्रासंरक्षार्या नियुक्तो राजपुत्रो येनासौ । कृतकुशीलवेति-कुशीलवच्छद्म- नेत्यर्थः । अनुरञ्जितो रक्त आतपो यस्मात्-दिवावसानकाले । जनसमाजस्य लोकसमूहस्य ज्ञानोपयोगीनि यथा लोकाः ज्ञातुं प्रभवेयुस्तथाभूतानि । संहृत्य दर्शयित्वा । नृत्यं नर्त्तनं, गीतं गानं नानारुदितादि नानाविधक्रन्दनानुकारि शब्दादि, हस्तचक्रमणम् इतस्ततो हस्तभ्रामगम्, ऊर्ध्वपादोऽलातपादश्चेति नृत्य- विशेषौ, वृश्चिकलंघनं वृश्चिकेन क्रीडनं मकरलंघनपि तथा । द्वन्द्वान्ते बहुव्रीहिः। मत्स्योद्धर्त्तनं मीनविलसितम् । करणानि क्रियाविशेषान् । आदायादाय विश्वासो- त्पादनार्थं पुनःपुनर्गृहीत्वा । आसन्नवर्त्तिनां समीपस्थितानाम् । छुरिकाः शस्त्रिकाः । आदायेत्यस्य कर्म । ताभिश्च्छुरिकाभिः । उपाहितवर्म्मा संयुक्तशरीरः । चित्रदुष्क- राणि चित्राणि आश्चर्याणि दुष्कराणि अन्यैः कर्तुमशक्यानि । श्येनः पक्षिविशेषः उत्क्रोशः-कुररपक्षी तद्वत्पातः पतनं तादृशानि । विंशतिचापेति-विंशतिचाप-
राजप्रासाद के एक कोने में वर्तमान शून्य मठ में चले गये । वहाँ पर जाकर हमने कापालिक वेष उतार कर धर दिया और चारण का रूप धारण करके प्रचण्डवर्मा के समीप चले गये । कह-सुनकर समझकर राजकुमार को भी उसकी सेवा में लगा दिया तथा कविता सुनाकर प्रचण्डवर्मा का मनोरंजन करने लगे । जब सायंकाल का समय हुआ और सूर्यभगवान् लाल हो गये तब हमने ऐसा रूप धारण किया जिससे साधारण लोग हमें पहचान न सकें । नृत्य गान, विविध रीति के हाव-भाव, रोदन-हास, हाथ-पाँव मटकाकर दोनों हाथों से पृथिवी पकड़कर शिर घुमाते हुए ऊपर की ओर पैरों को उठाकर स्वांग दिखाये । फिर एक पांव उठाकर दूसरा पैर संकुचित कर नाचने, बिच्छू वा मकर के समान आकार बनाने, मछली के समान रेंगने-उलटने-पुलटने आदि के कौशल दिखाये । तब बाजीगर के समान अपने पास के दर्शकों से छुरियाँ लेकर उनके ऊपर अपनी देह का भार रख दिया-मेरे ऐसे कार्य को देखकर वे आश्चर्यचकित हो गये क्योंकि वैसे कार्य साधारण लोग नहीं कर सकते थे। तत्पश्चात् कुररी पक्षी के समान
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां न्तरालावस्थितस्य प्रचण्डवर्मणश्छुरिकयैकया प्रत्युरसं प्रहृत्य, 'जीव्या- द्वर्षसहस्रं वसन्तभानुः' इत्यभिगर्जन्, मद्गात्रमुत्कर्त्तुमुद्यतासेः कस्यापि चारभटस्य पीवरासबाहुशिखरमाक्रम्य, तावतैव तं विचेतीकुर्वन्, आकुलं च लोकमुच्चक्षुकुर्वन्, द्विपुरुषोच्छ्रितं प्राकारमत्यलङ्घ्यम् । ( ३३ ) अवप्लुत्य चोपवने 'मदनुपातिनामेष पन्था दृश्यते' इति ब्रुवाण एव नालीजङ्घसमीकृतसैकतास्पृष्टपादन्यासया तमालवीथ्या चानु- मशीतिहस्तपरिमाणं तत्प्रमाणेडन्तराले दूरेऽवस्थितस्य वर्त्तमानस्य । प्रत्युरसं वक्षसि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । उत्कर्त्तं छेत्तुम् । उद्गतासेः गृहीतखड्गस्य । चारश्चरः स चासौ भटो योद्धा चेति । पीवरौ स्थूलौ अंसौ ययोस्तयोर्बाह्वोः करयोः शिखरं मूर्द्धभागम् । तावता तन्मात्रेणैव । आकुलं सम्भ्रान्तम् । उच्चक्षुकुर्वन् ऊर्द्ध्वनेत्रं सम्पादयन् । द्विपुरुषोच्छ्रितं पुरुषद्वयप्रमाणोन्नतम् । (३३) अवप्लुत्य उल्लङ्घ्य । मदनुपातिनां मामनुधावताम् । पन्था गति- रित्यर्थः । यो मां धर्तुं धाविष्यति स एवं हतो भविष्यतीति भावः । नाली- जंघेति-नालीजंघेन समानीकृतेन समीकृतेन सैकतेन बालुकामयस्थानेन अपृष्टोऽ- लग्नो यः पादस्तादृशस्य न्यासो निक्षेपो यस्यां तथा। पादचिह्नगोपनार्थमेतत् । रोदन का तथा वाज पक्षी के समान झपट्टा मारने का काम लोगों को दिखाया । उस समय हमसे प्रचण्डवर्मा बीस धनुष ( ८० हाथ) दूरी पर बैठा हुआ था। खेल के कौतूहल को करते करते हम उसके समीप जा पहुँचे और उसी की कटार लेकर उसी के पेट में भोंक दी तथा 'महाराज वसन्तभानु सहस्रों वर्ष तक विजयी होकर जीवें' ऐसा कहते हुए चिल्ला उठे । इसी समय उन गुप्तचरों में से किसी वीर योद्धा ने हमारे ऊपर आक्रमण करने को तलवार उठायी । झट से हमने उसका हाथ झपटकर पकड़ लिया। फिर उसे मूर्च्छित करके हमने उन चिन्तित जनों के समुदाय को अपनी ओर आकृष्ट किया और दो पुरुषों की लम्बाई के बराबर (दो पुरुसा) ऊँची चहारदीवारी को लाँघ कर (पार करके) भाग आये । (३३) और उसके बाहर होकर हम उपवन में पहुँचे। जो लोग हमारा पीछा कर रहे थे उन्हें 'यही मार्ग दीख पड़ता है' कहते हुए हम नालीजंघ के द्वारा समतल किए हुए बालुकामय स्थल को बिना स्पर्श किये ही अर्थात् अति तेजी से प्राकार के इधर-उधर तमाल कुंजों में होकर पूर्व दिशा की ओर भाग निकले। परन्तु, आगे जाने पर ईंटों का एक ऊँचा टीला आ पड़ा। इस कारण हमें पुनः पश्चिम की ओर लौटना पड़ा। पुन Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५१ प्राकारं प्राचा प्रतिप्रधावितः; पुनरुच्चोच्छितेष्टकचितत्वादलक्ष्यपातेन प्रद्रुत्य, लङ्घितप्राकारवप्रखातवलयः, तस्यां शून्यमठिकायां तूर्णमेव प्रविश्य, प्रतिमुक्तपूर्ववेषः सह कुमारेण मत्कर्मतुमुुलराजद्वारदुः खलव्धवर्मा श्मशानोद्देशमभ्यगाम् । प्रागेव तस्मिन्दुर्गागृहे प्रतिमाधिष्ठान एव मया कृतं भग्नपार्श्वस्थैर्यस्थूलप्रस्तरस्थगितबाह्यद्वारं बिलम् । ( ३४ ) अथ गलति मध्यरात्रे वर्षवरोपनीतमहार्हरत्नभूषणपट्टनिव- सनौ तद्विलमावां प्रविश्य तूष्णीमतिष्ठाव । देवी तु पूर्वेद्युरेव यथार्हमग्नि- संस्कारं मालवाय दत्त्वा प्रचण्डवर्मणे, चण्डवर्मणे च तामवस्थामश्मके- तमालवीथ्या तमालवृक्षपङ्
४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
[Page Header] CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
न्द्रोपधिकृतामेव सन्दिश्य, उत्तरेद्युः प्रत्यूषस्येव पूर्वसंकेतितपौरामात्यसा- मान्तवृद्धैः सहाभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा सर्वजनप्रत्यक्षं परीक्षितकुक्षिवै- जन्यं तद्भवनं विधाय दत्तदृष्टिः सह जनेन स्थित्वा, पटीयांसं पटह- शब्दमकारयत् । अणुतररन्ध्रप्रविष्टेन तेन नादेनाहं दत्तसंज्ञः शिरसै- वोत्क्षिप्य सप्रतिमं लोहपादपीठमंसलपुरुषप्रयत्नदुश्चलमुभयकरविधृत- मेकपार्श्वमेकतो निवेश्य निरगमम् । निरगमयं च कुमारम् । अथ यथा- पूर्वमर्चयित्वा दुर्गामुद्घाटितकपाटः प्रत्यक्षीभूय प्रत्ययहृष्टदृष्टीः स्पष्टरोमा- ञ्चमुद्यताञ्जलिरूढविस्मयं च प्रणिपतन्तीः प्रकृतीरभ्यधाम्—'इत्थं देवी विन्ध्यवासिनी मन्मुखेन युष्मानाडुापयति—मया सकृपया शार्दूलरूपेण तिरस्कृत्याद्य वो दत्तमनेमद्यप्रभृति मत्पुत्रतया मन्दमातृपक्ष इति परि- गृह्णन्तु भवन्तः ।
चण्डवर्मणे चेत्यस्य सन्दिश्येत्यनेन सम्बन्धः । अवस्थां प्रचण्डवर्ममरणघटनाम् । अश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोरुपधिना छलेन कृतां जनितामिति अवस्थाया विशेषणम् प्रत्यूषसि प्रभाते परीक्षितं सम्यग् दृष्टं कुक्षेः अभ्यन्तरस्य वैजन्यं विजनता जनशून्यत्वं यस्य तत् । भवनस्य विशेषणम् । पटीयांसं महान्तम् । दत्तसंज्ञः दत्तसंकेतः । सप्रतिमं देवीमूर्तिसहि [म् । अंसलस्य बलवतः पुरुषस्य प्रयत्नेनाया- सेन दुश्चलं चालयितुमशक्यम् । लोहपादपीठविशेषणम् । उभयकरविधृतमिति एकपार्श्वस्य विशेषणम् । एकपार्श्वञ्च लोहपादपीठस्येति ज्ञेयम् । एकतः बिलस्यैक- पार्श्वे । निरगमयं निष्कासितवान् । प्रत्यक्षीभूय सर्वजनसमक्षं निर्गत्य । प्रत्ययेन विश्वासेन हृष्टा सन्तुष्टा दृष्टिर्यासां ताः । रूढः सञ्जातो विस्मयो यस्मिंस्तद् यथा तथा । स्पष्टरोमाञ्चमित्यादि त्रयं क्रियाविशेषणम् । प्रकृतयः प्रजाः । तिरस्कृत्य संछाद्य सङ्गोप्य वा । वः युष्मभ्यम् । एनं कुमारम् । मन्दो दुर्भाग्यो मातृपक्षो यस्य तथाभूतः । परिगृह्णन्तु-स्वीकुर्वन्तु ।
बूढ़े सचिवों एवं सामन्तों के साथ हम गये और मन्दिर में पूजन करके सफाई दी कि चण्डवर्मा और प्रचण्डवर्मा की मृत्यु में हमारा हाथ नहीं था । वहीं सबके साथ बैठकर बड़ा सा नगाड़ा बजाया । सूक्ष्म सूक्ष्म छेदों से पहुँचे उस पटहशब्द से हमें संकेत हो गया और मूर्तिसहित लौहपीठ को जो किसी हृष्ट पुष्ट शरीरधारी से भी नहीं उठ सकता था हमने दोनों हाथों से उठाकर कन्धे पर रख लिया और कुमारको साथ लेकर निकल पड़े । तदनन्तर हमने नित्य की भांति दुर्गादेवी का यथोचित पूजन किया और किवाड़ खोले । उस समय विश्वास के कारण मुदित दृष्टि वाली एवं रोमांचयुक्त हाथ जोड़े हुए तथा विस्मित
[Page Footer] Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५३ ( ३५ ) अपि च दुर्घटकूटकोटिघटनापाटवप्रकटशाठ्यनिष्ठुराश्मक- घटघट्टनात्मानं मां मन्यध्वमस्य रक्षितारम् । रक्षानिर्वेशश्वास्य स्वसेयं सुभ्रूरभ्यनुज्ञाता सह्यमार्यया' इति । श्रुत्वैतत् 'अहो भाग्यवान्भोजवंशः, यस्य त्वमार्यादत्तो नाथः' इत्यप्रीयन्त प्रकृतयः । सा तु वाचामगोचरां हर्षावस्थामस्पृशन्मे श्वश्रूः । तदहरेव च यथावद्ग्राहयन्मञ्जुवादिनीपा- णिपल्लवम् । प्रपन्नायां च यामिन्यां सम्यगेव बिलं प्रत्यपूरयम् । अलब्ध- ( ३५ ) दुर्घटेति—दुर्घटाया दुःसाध्यायाः कूटकोटेः कपटसमूहस्य पाटवेन नैपुण्येन प्रकटं व्यक्तं शाठ्यं धूर्त्तत्वं यस्य तथाभूतो निष्ठुरो निर्दयो योऽश्मको वसन्तभानुः स एव घटस्तस्य घट्टनं स्फोटनं तदेव आत्मा यस्य तम् । अश्मके- न्द्रस्य कपटचेष्टितं मयैवावगतमिति भावः । अस्य बालकस्य । रक्षानिर्वेशः रक्ष- णपारिश्रमिकम् । स्वसा भगिनी । अभ्यनुज्ञाता दातुं स्वीकृता । आर्यया देव्या । वाचामगोचराम् अनिर्वाच्याम् । अस्पृशत् प्राप्तवती । तदहरेव तस्मिन्नेव दिने । यथावत् यथाविधि । प्रपन्नायाम् उपस्थितायाम् । अलब्धेति-न लब्धं दृष्टं रन्ध्रं छिद्रं दोषा येन सः । नष्टस्य अदर्शनं गतस्य मुष्टौ करमध्ये चिन्ता नष्टानि वस्तूनि करे एव पश्यामीत्यादिकथनः प्रकाशनेः । अभ्युपायेति अन्योपायनिर्व- र्त्तितैः । उपायान्तरेण नष्टमाविष्कृत्य स्वमुष्टावेव पश्यामीति ख्यापयतीति भावः । भाव से दुर्गादेवी को प्रणाम करती हुई प्रजा से हमने कहा—'भगवती विन्ध्यवासिनी दुर्गादेवी ने हमारे द्वारा आप लोगों को आदेश दिया है कि मैंने दया करके व्याघ्ररूप धारण कर कुमार की रक्षा की है, आज मैं इसे आप लोगों के हाथों में समर्पित करती हूँ। अब आज से आप लोग इसे मेरा पुत्र समझें।' ततः हमने पुनः कहा— ( ३५ ) इन समस्त दुर्घट छलों की योजनाओं के नैपुण्य से जिसकी शठता प्रकट हो चुकी है तथा इस निर्दय वसन्तभानु के कल्पित विचारों को नष्ट करने वाले एवं इस कुमार के रक्षक हम हैं। हमारे पौरुष के उपहारस्वरूप महादेवी वसुन्धरा ने इसकी बहिन को हमें दे दिया है। यह श्रवण कर सब लोग परमानन्दित हो गये और बोले— 'यह भोजकुल धन्य है जिसके अधिपति आप हैं। आप को स्वयं भगवती ने हम सबके रक्षार्थ भेजा है। हमारी सास भी अकथनीय हर्ष में डूब गयीं। उन्हों ने उसी दिन हमारे साथ अपनी पुत्री मंजुवादिनी का परिणय कर दिया। जब रात्रि हुई तब मैने उस सुरंग को भली भाँति बन्द कर दिया। जनसाधारण हमारे इस छद्म व्यवहार को न जान सके । उन्हें इस बात पर अति आश्चर्य हुआ कि उस मन्दिर में खाने-पीने का कुछ साधन न
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां रन्ध्रश्व लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैश्च्युपायान्तरप्रयुक्तैर्दिव्यांशतामेव मम समर्थयमानः, मदाज्ञां नात्यवर्तत । ( ३६ ) राजपुत्रस्यार्यपुत्र इति प्रवाहहेतुः प्रसिद्धिरासीत् । तं च गुणवत्यहनि भद्राकृतमुपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वति- ष्ठम् । अचिन्तयं च—'राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् , शक्तयश्च मन्त्रप्रभा- वोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते । मन्त्रेण हि विनिश्चयोऽर्था- नाम् , प्रभावेण प्रारम्भः, उत्साहेन निर्वहणम् । अतः पञ्चाङ्गमन्त्रमूलः, दिवि स्वर्गे भवो दिव्यो देवस्तस्यांशतां समर्थयमानः अनुमन्यमानः । अत्यवर्त्तत अत्यक्रामत् । ( ३६ ) आर्यपुत्रो देवीपुत्रो भवानीपुत्रो वा । इति एवंरूपा । प्रसिद्धिरि- त्यर्थेनान्वयः । प्रभावहेतुः प्रभुत्वकारणम् । तं राजकुमारम् । गुणवति शुभे । भद्राकृतं मुण्डितम् । उपनाय्य उपनयनं कारयित्वा । शक्तित्रयायत्तम् । शक्तित्रया- धीनम् । मन्त्रेति-मन्त्रशक्तिः प्रभुशक्तिरुत्साहशक्तिश्चेति । परस्परानुगृहीताः परस्परापेक्षिणः । कृत्येषु विधेयवस्तुषु । क्रमन्ते प्रभवन्ति । विनिश्चयो निर्णयः । अर्थानां कार्यवस्तूनाम् । प्रारम्भः प्रवर्त्तनम् कार्येष्विति शेषः । निर्वहणं सिद्धिः । पञ्च अङ्गानि सहायादीनि यस्य यादृशो यो मन्त्रः स एव मूलं यस्य सः । द्विरूपः कोषजदण्डजत्वेन द्विविधः । प्रभाव एव स्कन्धः काण्डो यस्य सः । चतुर्गुणोऽधिक- उत्साहो विटपाः शाखा यस्य सः । द्विसप्ततिः प्रकृतयः स्वाम्यमात्यादयः पत्राणि होने पर भी हम हृष्ट-पुष्ट और मुदित जीवन धरे रहे । इस कारण सब लोग हमें किसी देव का अंश समझने लगे । अब तो किसी में यह सामर्थ्य नहीं रहा कि हमारे आदेश के विरुद्ध कार्य करे वा हमारी आज्ञा न माने । ( ३६ ) वे राजपुत्र भार्या ( देवी ) के कुमार कहे जाते थे । इस हेतु उनका प्रभाव भी बहुत बढ़ गया । तदनन्तर हमने शुभ दिवस में पुरोहित के द्वारा राजकुमार का मुण्डन संस्कार तथा फिर यज्ञोपवीत कराया । ततः राजनीति पढ़ाते हुए राजकार्य का सञ्चालन प्रारम्भ कर दिया । हमने सोचा कि राज्य तीन शक्तियों के बल पर स्थिर रहता है । वे तीन शक्तियाँ हैं—मन्त्रशक्ति, उत्साह शक्ति और प्रभाव शक्ति । ये शक्तियाँ परस्पर एक दूसरे से सम्बन्धित होकर कार्य किया करती हैं । मन्त्र शक्ति से कर्तव्य का ज्ञान होता है । प्रभाव शक्ति ( सामर्थ्य ) से कार्य मे प्रवृत्ति होती है और उत्साह से कार्य की सिद्धि होती है । सहाय, साधन, उपाय, देश-काल के विभाग और आपत्ति का निराकरण ये ही पञ्चाङ्ग कहे जाते हैं । ये पाँच अङ्ग नीति रूप वृक्ष की जड़ें ( मूल भाग ) हैं । उस वृक्ष का स्कन्धदेश कोष और दण्ड-प्रभाव माने जाते हैं । धन के अतिशय स्थिर प्रयत्नके
द्विरूपप्रभावस्कन्धः, चतुर्गुणोत्साहविटपः, द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः, षड्गुणकि- सलयः, शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च, नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति । स चायमने- काधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः । ( ३७ ) यस्त्वयमार्यकेतुर्नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोशलाभिजनत्वात्कु- मारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा, स चेल्लब्धः पेशलम्' इति । अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम्—'तात, आर्यमा- र्यकेतुमेकान्ते ब्रूहि—'को न्वेष मायापुरुषो य इमां राज्यलक्ष्मीमनुभवति, स चायमस्मद्वालो भुजङ्गेनामुना परिगृहीतः । किमुद्गीर्येत ग्रस्येत वा
यस्य सः । षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादि किसलयं पल्लवं यस्य सः । शक्तिर्बलं सिद्धिः कार्यसिद्धिश्च ते पुष्पं फलञ्च यस्य सः । एतत्सर्वं नयवनस्पतिविशेषणम् । नय- वनस्पतिः नीतिवृक्षः । नेतुर्नायकस्य विजिगीषोरित्यर्थः । स नीतिवृक्षः । अने- काधिकरणत्वात् नानाश्रयत्वात् अनेकविधत्वादिति यावत् । दुरुपजीव्यः कष्टेन संरक्षणीयः । ( ३७ ) कोशलाभिजनत्वात् कोशलवंशोत्पन्नत्वात् कोशलदेशीयत्वाद् वा । कुमारस्य राजपुत्रस्य मातृपक्षस्तत्पक्षीयः । अवमत्य अनादृत्य । ध्वस्तो विनष्टः । स आर्यकेतुः । लब्धः प्राप्तोऽस्मदधीनः स्यादिति शेषः । पेशलं सुन्दरं शुभमिति वा । मायापुरुष ऐन्द्रजालिकः । भुजङ्गेन सर्पसदृशेन धूर्तेन वा । अमुना विश्रुते- नेत्यर्थः । उद्गीर्येत त्यज्येत । ग्रस्येत अद्येत । बोध्यः विज्ञाप्यः । अन्यद्वा
कर्तव्य को उत्साह कहते हैं साम, दान, भेद, दण्ड ये चार गुण उस वृक्ष में शाखा- स्थानीय हैं । स्वामी, सचिव, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग, सेना और पुरवासी आदि आठ भेद-उपभेद से उस नीति वृक्ष में ७२ पत्ते होते हैं । सन्धि-विग्रह-यान-द्वैध और समाश्रय प्रभृति उस वृक्ष में पल्लव हैं । प्रभाव, उत्साह, मन्त्र तथा इनकी सिद्धियों उस वृक्ष में सुन्दर एवं पवित्र फल माने गये हैं । यही नीतिरूपी वृक्ष सर्वदा सब राजाओं का उपकार किया करता है । ( ३७ ) आर्यकेतु मित्रवर्मा का मन्त्री कोशल देश में उत्पन्न हुआ है अतः वह कुमार की माता का पक्ष करता है तथा इसमें सचिव के सभी गुण परिपूर्ण हैं । उसकी सम्मति न मानने के ही कारण मित्रवर्मा को परास्त होना पड़ा है । यदि आर्यकेतु कुमार के साथ लग जाय तो अति उचित हो । तदनन्तर हमने एकान्त में नालीजंघ को ले जाकर उपदेश देकर कहा— 'हे तात ! आप आर्य आर्यकेतु को एकान्त में ले जाकर कहें— यह महापापी पुरुष कौन है जो राजपुत्र को अपने वश में करके राज्यश्री का
४५६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां
इति स यद्वदिष्यति तदस्मि बोध्यः' इति । सोऽन्येद्युर्मामावेदयत्— 'मुहुरुपास्य प्राभृतैः, प्रवर्त्य चित्राः कथाः, संवाह्य पाणिपदम् , अतिवि- स्रम्भदत्तक्षणं तमप्राक्षं त्वदुपदिष्टेन नयेन । सोऽप्येवमकथयत्—'भद्र, मैवं वादीः । अभिजनस्य शुद्धिदर्शनम्, असाधारणं बुद्धिनैपुण्यम्, अप- रिमाणमौदार्यम् , अत्याश्चर्यमस्त्रकौशलम् , अनल्पं शिल्पज्ञानम् , अनुग्र- हार्द्रं चेतः, तेजश्चाप्यविषह्यमभ्यमित्रीणम् , इत्यस्मिन्नेव संनिपातिनो गुणाः येऽन्यत्रैकैकशोऽपि दुर्लभाः । द्विषतामेष चिरबिल्वद्रुमः, प्रह्लाणं
अन्यदिवसे । प्राभृतैरुपायनैः । प्रवर्त्य आरभ्य । संवाह्य मर्दयित्वा । अतिवि- स्रम्भेनाधिकविश्वासेन दत्तोऽर्पितः क्षणो येन तम् आर्यकेतुम् । अप्राक्षमिति प्रच्छधातोर्लुङि रूपम् । त्वया भवतोपदिष्टेन कथितेन । नयेन मार्गेण प्रकारेण वा । अभिजनस्य कुलस्य । शुद्धेर्वैमल्यस्य दर्शकं ज्ञापकम् । अतिमानुषमलौकिकम् । अनुग्रहेण दयया आर्द्रं स्निग्धम् । तेजः प्रतापः । अभ्यमित्रीणं शत्रून् प्रति प्रकटि- तमिति तेजोविशेषणम् । अविषह्यं परैः सोढुमशक्यम् । अस्मिन् विश्रुते इत्यर्थः । सन्निपातिनः एकत्रावस्थायिनः । ये गुणाः । अन्यत्र अपरपुरुषे । एकैकश इति— सम्भूयावस्थानं तु दूरे, प्रत्येकमेकोऽपि दुर्लभ इत्यर्थः । चिरबिल्वद्रुमः करञ्जवृक्षः, अनम्रः कण्टकाकीर्णश्च भवतीति तत्तादात्म्यारोपः । प्रह्नानां नम्राणाम् । चन्दनतरु-
उपभोग कर रहा है। इस दुष्ट ने हमारे कुमार के ऊपर जैसे मंत्र कर दिया है। आखिरकार यह कुमार को छोड़ेगा वा खा जायगा । इसका वह जो प्रत्युत्तर दे वह बात हमसे बताना । इसके बाद दूसरे दिन नालीजंघ ने आकर कहा—हे महाभाग ! आपके आदेशानुसार हम मन्त्री आर्यकेतु के समीप गये । विविध उपहारों से उनकी अर्चा की। कई प्रकार की भेंटें समर्पित की तथा अनेक रीति से वार्तालाप किया और हाथ-पाँव दाबे । इस रीति से उन्हें प्रसन्न कर आप की बतायी नीति से हमने उनसे पूछा तब उन्होंने यह उत्तर दिया—'हे भद्र ! ऐसा न कहिये । उसके द्वारा राजकुल प्रफुल्लित होगा । उसकी प्रशंसनीय प्रतिभा है। उसमें महत् शौर्य है। श्लाघ्य शस्त्रकौशल के साथ ही उसमें अनुपम त्याग है। करुणार्द्र चित्त के साथ ही उसमें अतुलित शिल्प कला का ज्ञान है। उसका तेज अति देदीप्यमान है, शत्रु उसे सह नहीं सकते । वह बड़ी वीरता के साथ शत्रुओं से लड़ सकता है। मेरे मत से तो उसमें वे सभी गुण हैं जो साधारणतः मनुष्यों में नहीं पाये जाते, देवों में पाये जाते हैं। वह रिपुओं के लिए कण्टकाकीर्ण तरु है तथा मित्रों और दयापात्रों के लिए चन्दन के वृक्ष के समान है। इसी ने उस नीति-
An exact line-by-line transcription in Devanagari script:
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७ तु चन्दनतरुः समुद्धृत्य नीतिज्ञम्मन्यमश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठितमेव विद्धि । नात्र संशयः कार्यः' इति । ( ३८ ) तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहा- यमकरवम् । तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानामात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरु- षानुदपादयम् । तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृ- तिमण्डलमलुब्धतामभिख्यापयन् , धार्मिकत्वमुद्भावयन् , नास्तिकान्कद- र्धयन् , कण्टकान्विशोधयन् , अमित्रोपधीरपघ्नन् , चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्म- र्शानन्ददायकः । उद्धृत्य विनाश्य । आत्मानं नीतिज्ञं मन्यत इति नीतिज्ञम्मन्यं नीतिज्ञाभिमानिनम् । ( ३८ ) उपदाभिः उपढौकनैः । विशोध्य सन्तोष्य । तमार्यकेतुम् । मतिस- हायं बुद्धिसहायकम् । तत्सखः तत्सहायः । विविधव्यञ्जनान् नानावेषधारिणः। उदपादयम् —अजनयम् । तेभ्यः गूढपुरुषेभ्यः । लुब्धं लोभोपहतं, समृद्धं सध- नञ्च । अत्युत्सिक्तम् अतिगर्वितम् । अविधेयप्रायं प्रायेणावशीभूतम् । एतानि प्रकृतिमण्डलस्य विशेषणानि । अलुब्धतां स्वकीयलोभशून्यताम् । कदर्धयन् गर्ह- यन् । कण्टकान् रिपून् । विशोधयन् उन्मूलयन् । अमित्राणां शत्रूणामुपधीः कप- टानि । अपघ्नन् विफलयन् । अभिसमाहरेयं सञ्चिनुयाम्, उपार्जयेयमित्यर्थः। अर्थानिति शेषः । अर्थमूला अर्थप्रधानाः । दण्डानां दण्डसाध्यानां त्रिशिष्टानां च कर्मणामारम्भा उद्योगाः । तत्र अर्थविषये । दौर्बल्यत् दौर्बल्यं विहाय । अन्यद- ज्ञानाभिमानी अश्मकेन्द्र को नष्ट करके इस राजपुत्र को इसके पिता के स्थान पर नियुक्त किया है । इस विषय में सन्देह नहीं है और न करना चाहिये । ( ३८ ) उन वृद्ध सचिव के मनोगत भावों को ज्ञात कर हमने उन्हें अनेक प्रकार के उपहार प्रदान किये तथा उनके चित्त को आप्यायित करके उन्हें अपना सहायक बना लिया । उनकी सहायता से हमने अगणित रीति के वेशों को बनाने वाले गुप्तचर बनाये । फिर उन गुप्तचरों के द्वारा हमने प्रजा के रहने वाले लोभी, अहंकारी तथा किसी के वशवर्ती न होनेवाले लोगों में अपनी अलुब्ध शक्ति का प्रचार कराया । साथ ही प्रजा में धार्मिक भावनाएँ जागृत करके हमने निरीश्वरवादियों को परास्त किया। जो लोग राज्य के कार्यों में विघ्न करते थे उन्हें नष्ट-भ्रष्ट करा दिया । सभी शत्रुओं की दुरंगी कूट- नीतियाँ उखाड़ फेंकीं । चारों वर्णों-ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को स्वधर्मानुसार चलाते हुए हमने धनोपार्जन की युक्ति निकाली क्योंकि बिना धन के दण्डनीति वा राज्य-
४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां
४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां कर्मसु स्थापयन्, अभिसमाहरेयमर्थानर्थमूला हि दण्डविशिष्टकर्मा रम्भा न चान्यदस्ति पापिष्ठं तत्र दौर्बल्यात्, इत्याकलय्य योगानन्वतिष्ठम्। इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते विश्रुतचरितं नामाष्टम उच्छ्वासः।
परं पापिष्ठं पापं दोषो वा नास्तीति आकलय्य विचार्य। योगान् नानाविधो- पायान्। अन्वतिष्ठम् आचरम्। इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालबोधिनीसमाख्यायां दशकुमारचरितव्याख्यायामष्टम उच्छ्वासः।
सम्बन्धी सभी कार्य सफल नहीं होते हैं। दुर्बलत्व से अधिक बड़ा कोई पाप नहीं है ऐसा सोचकर हम शक्ति बढ़ाने की युक्ति करने लगे। इस प्रकार से दशकुमारचरित के अष्टमोच्छ्वास की बालक्रीड़ा नामक हिन्दी टीका समाप्त हुई।
उत्तरपीठिकायामुपसंहारः
उत्तरपीठिकायामुपसंहारः ( १ ) व्यचिन्तयं च—'सर्वोऽप्यतिशूरः सेवकवर्गो मयि तथानुरक्तो यथाज्ञया जीवितमपि तृणाय मन्यते । राज्यद्वितयसैन्यसामग्र्या च नाहमश्मकेन्द्राद्वसन्तभानोन्यूनो नीत्याविष्टश्च। अतो वसन्तभानुं पराजित्य विदर्भाधिपतेरनन्तवर्मणस्तनयं भास्करवर्माणं पित्र्ये पदे स्थापयितु- मलमस्मि । अयं च राजसूनुर्भवन्त्या पुत्रत्वेन परिकल्पितः । अहं चास्य साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती सञ्जातास्ति । अद्यापि चैतन्म- त्कपटकृत्यं न केनापि विदितम् । अत्रस्थाश्चास्मिन्भास्करवर्मणि राजतनये 'अयमस्मत्स्वामिनोऽनन्तवर्मणः पुत्रो भवान्याः प्रसादादेतद्राज्यमवाप्स्य- ति' इति बद्धाशा वर्तन्ते । अश्मकेन्द्रसैन्यं च राजसूनोर्भवानीसाहाय्यं विदित्वा 'दैव्याः शक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्तिः' इत्यस्माभिर्वि- ग्रहे चलचित्तमिवोपलक्ष्यते । अत्रत्याश्च मौलाः प्रकृतयः प्रथममेव राज- ( १ ) विश्रुत एवं कथयति व्यचिन्तयं चेति । चकारेण पूर्वोच्छ्वसान्ते उक्तस्य योगानन्वतिष्ठमित्यस्य समाहारः । तृणाय मन्यते-जीवितं तृणवत्त्यक्तु- मर्हतीत्यर्थः । राज्ययोर्द्वितयं द्वयं मित्रवर्मराज्यं प्रचण्डवर्मराज्यञ्च तस्य सैन्य- सामग्र्या वलसम्पदा । न्यूनो हीनः । नीत्याविष्टो नीतिपरायणः । अलं समर्थः । किंवदन्ती जनरवः । अत्रस्था अत्र वर्त्तमाना जनाः । बद्धाशा घृताशाः । भवानीसाहाय्यं देव्यपि साहाय्यं करिष्यतीति । अस्माभिः सह विग्रहे युद्धे । चलचित्तं .दोलायमानमानसं भीतमिति भावः । दानमानादिना आवर्जनेन प्रह्री- ( १ ) विश्रुत के ऐसा कहनेपर मैं सोचने लगा—ये जितने भी शूर-वीरसमुदाय हैं वे सब मेरेपर इतनी दृढ़ भक्ति रखते हैं कि, आज्ञा देनेपर अपने प्राणोंको भी तृणके समान त्यागनेके लिये उद्यत हैं । दोनों साम्राज्योंके सैन्यबल और युद्धास्त्रोंमें मैं, अश्मकेन्द्र वसन्तभानुसे न्यून नहीं हूँ तथा नीतिपरायण भी हूँ । अतएव अश्मकेन्द्र (वसन्तभानु) को पराजितकर विदर्भेश अनन्तवर्माके पुत्र भास्करवर्माको उनके पितृपद- पर आरूढ़ करानेके लिये सर्वदा शक्तिशाली हूँ । इस राजपुत्रको देवी जगदम्बाने पुत्रके तुल्य माना है और मुझे उसकी सहायता करनेके लिये संस्थापित (नियोजित) किया है। सब जगह यह किंवदन्ती विख्यात है ही। मेरेद्वारा किया हुआ जाल (कपट) कर्म अभीतक कोई नहीं जानता है । यहांके निवासीजन इस राजपुत्र भास्करवर्माके विषयमें यही सोचकर आशान्वित हैं कि, 'यह भास्करवर्मा जो मेरे स्वामी अनन्तवर्माका,
४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां
४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां
सुताभ्युदयाभिलाषिण्य इदानीं च पुनर्मया दानमानाद्यावर्जनेन विश्वासिता। विशेषेण राजपुत्रमेवाभिकाङ्क्षन्ति । अश्मकेन्द्रान्तरङ्गाश्च भृत्या मदी- यैर्विश्वास्यतमैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिमुत्पाद्य मदाज्ञया रहसीत्युपजप्ताः— 'यूयमस्मन्मित्राणि, अतोऽस्माकं शुभोदर्कं वचो वाच्यमेव । अत्र भवा- न्या राजसूनोः साहाय्यकाय विश्रुतं विश्रुतं नियुज्य तद्धस्तेनाश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोस्तत्पक्षे स्थित्वा ये चानेन सह योत्स्यन्ति तेषामप्यन्तकाति- थिभवनम् । यावदश्मकेन्द्रेण स जन्यवृत्तिर्न जातस्तावदेनमनन्तवर्मतन- यं भास्करवर्माणमनुसरिष्यथ । स वीतभयो भूयसीं प्रवृत्तिमासाद्य सपरि
करणेन वशीकरणेनेति यावत् । प्रभूतामत्यधिकाम् । रहसि एकान्ते । इति वक्ष्यमाणप्रकारम् । उपजप्ताः भेदिताः । शुभोदर्कं कल्याणपरिणामकम् । वाच्यं कथनीयमस्माभिरिति शेषः । विश्रुतं प्रख्यातम् । विश्रुतं तदाख्यम् । तद्धस्तेन विश्रुतद्वारा । अनेन विश्रुतेन । अन्तकस्य यमस्य अतिथिभवनं यमालयग मनम् । यावत् यत्कालपर्यन्तम् । स विश्रुतः । जन्यवृत्तिः युद्धप्रवृत्तः सः यो
पुत्र है भवानीके अनुग्रहसे अवश्य इस राज्यको प्राप्त करेगा।' अश्मकेन्द्रकी सेना भी, राजपुत्रके विषयमें कि, उन्हें भवानीकी सहायता है, ऐसा ज्ञात करके, कहती है 'दैवी- शक्तिके आगे मानुषी शक्ति बलवती नहीं होती है' अतः अवश्य युद्धावसरपर वह भयभीत दिखायगी । यहाँकी प्रधान प्रजा पहिलेसे ही राजपुत्रका अभ्युदय चाहती है और अब तो, मेरेद्वारा दान-सम्मानसे विश्वसित हो, विशेषतया राजपुत्रकी ही उन्नति चाहती है। अश्मकेन्द्रके जो अन्तरङ्ग सेवक हैं वे मेरे विश्वसनीय पुरुषोंद्वारा प्रगाढ़ प्रीतिको प्राप्तकर एकान्तमें इस तरह भेदभाव करा देंगे अर्थात् अपनी सेनावालोंसे गुप्त रीतिसे कहेंगे—'हे मित्रो ! आप लोग मेरे सखा हैं, अत एव हमारा कर्त्तव्य है आपसे श्रेयस्करी बातें कह दें । इस राजपुत्रकी सहायता के लिये भवानीने विश्रुतकुमारको नियुक्त किया है यह बात सर्वथा प्रसिद्ध ही है। अतः उसके द्वारा नियुक्त होकर जो वीर, अश्मकेन्द्र वसन्तभानुके पक्षमें होकर भी, इसके साथ युद्ध करेगा, वह यमराजके घरका अतिथि होगा । जबतक अश्मकेन्द्रके साथ यह राजपुत्र युद्ध-प्रवृत्त नहीं हुआ है तबतक आप लोग अनन्तवर्माके पुत्र भास्करवर्माका अनुसरण कर लें। जो लोग ऐसा कर लेंगे वे निर्भय होकर प्रचुर आदर पाकर परिजन सहित सुखसे जीवन व्यतीत करेंगे। जो इसके विरुद्ध करेंगे वे भवानीके त्रिशूलके वशीभूत होंगे—मर जायंगे । भवानीने मुझे यह विज्ञप्ति दी है कि मैं आप लोगोंको एक बार उपर्युक्त सूचना दे दूं । मेरी आप लोगोंके साथ मित्रता है अतः मेरे मुखसे (मेरे माध्यमसे) यह बात कहलायी गयी है।'
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF बालविबोधिनीव्याख्यासहितम्। ४६१ जनः सुखेन निवत्स्यति न चेद्भवानीत्रिशूलवश्यो भविष्यति । भवान्या च ममेत्याज्ञप्तमस्ति यदेकवारं सर्वेषां कथय । अतोऽस्माकं युष्माभिः सह मैत्रीमवबुद्ध्यास्मन्मुखेन सर्वेभ्योऽपि गदितम् । वार्तामिमामाकर्ण्य तेऽस्म- केन्द्रान्तरङ्गभृत्या राजसूनोर्भवानीवरं विदित्वा पूर्वमेव भिन्नमनस आ- सन् । विशेषतश्च मदीयमिति वचनं श्रुत्वा ते सर्वेऽपि मद्वशे समभवन् । (२) एवं सर्वमपि वृत्तान्तमवबुद्ध्याश्मकेन्द्रेण व्यचिन्ति- 'यद्रा- जसूनोर्मौलाः प्रजास्ताः सर्वा अप्येनमेव प्रभुमभिलषन्ति । मदीयश्च बाह्य आभ्यन्तरो भृत्यवर्गो भिन्नमना इव लक्ष्यते । एवं यद्यहं क्षमामवलम्ब्य गृह एव स्थास्यामि तत उत्पन्नोपजापं स्वराज्यमपि परित्रातुं न शक्ष्यामि । अतो यावता भिन्नचित्तेन मदवबोधकं प्रकटयता मद्धलेन सह मिथोवचनं न संजातं तावतैव तेन साकं विग्रहं रचयामि इत्येवं विहिते सोऽवश्यं भास्करवर्माणमनुयास्यति । भूयसीं प्रभूताम् । प्रवृत्तिं सम्मानम् । भवानीत्रिशू- लवश्यो भवान्या विनाश्यः । अवबुध्य विचार्य । भिन्नमनसः चञ्चलचित्ताः । (२) मौलाः प्रजाः-प्रधानप्रकृतयः । एवं विश्रुतम् । क्षमामवलम्ब्य- युद्धमकृत्वा । उत्पन्नोपजापं जनितभेदम् । परित्रातुं रक्षितुम् । मदवबोधकम् मम हृदयज्ञापकं वचनम् । प्रकटयता प्रकाशयता । मद्धलेन मम सैन्येन । मिथोवचनम् अश्मकेन्द्रके अन्तरङ्ग सेवकगण राजपुत्र पर भवानीका अनुग्रह जानकर प्रथमसे ही अन्य- मनस्क हो रहे थे। मेरे वचनोंको सुनकर वे लोग सब मेरे वशीभूत हो गये । (२) अश्मकेन्द्रने इन सब वृत्तोंको सुनकर विचारा-'राजपुत्रकी जितनी मुख्य प्रजा है, वह सबकी सब उसी राजपुत्रको राजा बनानेकी इच्छा कर रही है। मेरे बाह्य और अन्तरङ्ग सेवकगण अन्यमनस्क दीख रहे हैं। ऐसो दशामें यदि मैं शान्ति रखकर घर में बैठा रहूँगा तो, ये लोग भेदभाव करके मुझे अपने राज्यपर प्रभुत्व करनेके अयोग्य बना देंगे-अपने राज्यपर शासन करने योग्य न रह जाऊँगा । अतएव जब तक अन्यमनस्क सेवक, मेरी अवज्ञा करनेवाले, मेरी अन्य प्रजाके साथ एकान्तमें बातचीत करने न पायें तबतक मैं उन प्रजाओं को साथ लेकर युद्ध छेड़ दूँ। ऐसी स्थितिपर वह राजपुत्र मेरे साथ युद्धमें एक क्षण भी नहीं टिकेगा । ऐसा निश्चय करके अन्यायसे प्राप्त परराज्यके पापसे प्रेरित होकर अश्मकेन्द्र सेनाके साथ मेरी सेनाकी ओर आया मानो, वह मृत्युके मुखकी ओर आ रहा था। राजपुत्र, अश्मकेन्द्रको आगे आते जानकर, अग्रसर हो गया । और मैं अश्मकेन्द्रकी ओर ही घोड़ेपर सवार होकर दौड़ गया। तब उसकी सम्पूर्ण सेना यह सोचने लगी कि, अवश्य यह भवानीके दिव्यवरकी शक्ति है कि, वह एकाकी हमारी अपरिमित Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
४६२ दशकुमारचरितम् ।
मदग्रे क्षणमवस्थास्यति' इति निश्चित्यान्यायेन परराज्यक्रमणपाकप्रेरितः ससैन्यो मृत्युमुखमिवास्मत्सैन्यमभ्ययात् । तमभ्यायान्तं विदित्वा राजपुत्रः पुरोऽभवत् । अतोऽश्मवेन्द्रमेव तुरगाधिरूढो यान्तमभ्यसरम् । ताव- त्सर्वा एव तत्सेना 'यदयमेतावतोऽपरिमितस्यास्मत्सैन्यस्योपर्यैक एवा- भ्यागच्छति तत्र अवनीवर एवासाधारणं कारणं नान्यत्' इति निश्चित्या- लेख्यलिखिता इवावस्थिताः ।
( ३ ) ततो मयाभिगम्य सङ्कराय समाहूतो वसन्तभानुः समेत्य मांसिप्रहारेण दृढमभ्यहनत् । अहं च शिक्षाविशेषविफलिततदसिप्र- हारः प्रतिप्रहारेण तं प्रहृत्यावकृत्तमश्मकेन्द्रशिरोऽवनौ विनिपात्य तत्सैनि- कानवदम्—'अतः परमपि ये युयुत्सवो भवन्ति ते समेत्य मया . युध्य- न्ताम् । न चेन्द्राजततनयचरणप्रणामं विधाय तदीयाः सन्तः स्वस्ववृत्त्यु- पभोगपूर्वकं निजान्निजानधिकारान्निःशङ्कं परिपालयन्तः सुखेनावतिष्ठन्तु'
परस्परभेदवचनम् । तेन विश्रुतेन । स-विश्रुतः । परराज्यस्य क्रमणं अन्यायेन ग्रहणं तस्य पाकः परिणामः पापमित्यर्थस्तेन प्रेरितः । पुरः अग्रतः । अभ्यसरम् अभिमुखमगच्छम् । अयं विश्रुतः । अपरिमितस्य असंख्यस्य । एक एकाकी । आलेख्यलिखितः चित्रार्पितः । ( ३ ) सङ्कराय युद्धार्थम् । शिक्षाविशेषेण शिक्षानैपुण्येन विफलितो व्यर्थी- कृतस्तस्य वसन्तभानोरसिप्रहारः खड्गाघातो येन तादृशः । प्रतिप्रहारेण प्रत्याघातेन । अवकृत्तं छिन्नम् । तदीयाः राजपुत्रपक्षीयाः । आनम्य प्रणम्य ।
सेनाके ऊपर दौड़ आया हे और कोई अन्य कारण नहीं है। ऐसा सोचते हुए सेनाके लोग चित्रगतके समान खड़े रहे । ( ३ ) इतनेमें मैंने पास जाकर अश्मकेन्द्रको युद्धके लिए ललकारा तो, अश्मकेन्द्रने मुझपर तलवारका कठिन प्रहार किया । मैने शस्त्रशिक्षा-विशेषसे उस तलवारके प्रहारको विफल कर दिया । फिर मैंने उसके ऊपर प्रतिप्रहार किया तथा उसके शिरको काटकर पृथिवीपर गिरा दिया और उसके सैनिकोंसे कहा—'इसके अतिरिक्त यदि कोई युद्धकी इच्छा रखते हों तो, वह मिलकर मेरे साथ युद्ध करें । अन्यथा, इस राजपुत्रके चरणोंमें प्रणामकर, उसके सेवक होकर, अपनी-अपनी वृत्तिका उपभोग करते हुए, अपने-अपने अधिकारोंके साथ निर्भय होकर सुखसे जीवन यापन करें ।' मेरे वाक्योंको सुनकर सभी अश्मकेन्द्र के सेवक शीघ्र ही अपने-अपने वाहनों से उतरकर राजपुत्र को प्रणामकर उसके अधीन हो गये। तत्पश्चात् मैंने अश्मकेन्द्रके राज्यको राजपुत्रके अधीन कर दिया ।
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४६३ इति । मद्द्वचनश्रवणानन्तरं सर्वेऽप्यश्मकेन्द्रसेवकाः स्वस्ववाहनात्सह- सावतीर्य राजसूनुमानम्य तद्वशवर्तिनः समभवन् । ततोऽहं तदश्मकेन्द्र- राज्यं राजसूनुसाद्विधाय तद्रक्षणार्थं मौलान्स्वानधिकारिणो नियुज्या- त्मीभूतेनाश्मकेन्द्रसैन्येन च साकं विदर्भानभ्येत्य राजधान्यां तं राजत- तनयं भास्करवर्माणमभिषिच्य पित्र्ये पदे न्यवेशयम् । (४) एकदा च मात्रा वसुमत्या सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपम्- ‘मयैकस्य कार्यस्यारम्भश्चिकीर्षितोऽस्ति । स यावन्न सिध्यति तावन्मया न कुत्राप्येकत्रावस्थातुं शक्यम् । अत इयं मद्भार्या त्वद्भगिनी मञ्जुवादिनी कियन्त्यहानि युष्मदन्तिकमेव तिष्ठतु । अहं च यावदिष्टजनोपलम्भः कियन्तमप्यनेहसं भुवं विश्रम्य तमासाद्य पुनरत्र समेष्यामि’ इत्याकर्ण्य मात्रानुमतेन राज्ञाहमगादि-‘यदेतदस्मत्कमेतद्राज्योपलम्भलक्षणस्यैताव- राजसूनुसाद् राजपुत्राधीनम् । मौलान् प्रधानान् । स्वान् आत्मीयान् । आत्मी- भूतेन स्ववशीभूतेन । पित्र्ये पदे पितृसिंहासने । न्यवेशयम् अस्थापयम् । (४) वसुमत्या अनन्तवर्मपत्न्या । राजानं भास्करवर्माणम् । मद्भार्या मम पत्नी । त्वद्भगिनी तव स्वसा । कियन्त्यहानि कतिचिद्दिनानि । यावता कालेन इष्टजनस्य वाञ्छितजनस्योपलम्भः प्राप्तिर्भवेत्तावदित्यर्थः । अनेहसं कालम् । तम् इष्टजनम् । समेष्यामि आगमिष्यामि । राज्यधूः राज्यभारः । निर्वाह्या वोढुं शक्या । प्रत्यवादि प्रत्युक्तः । चिन्तालवः चिन्तालेशः । सचिवरत्नं और उसके संरक्षणके लिये अपने मुख्य प्रजाजनोंको नियुक्त किया। अपने वशमें आये हुए अश्मकेन्द्रके सैनिकवीरोंके साथ विदर्भ देशमें आकर उस राजधानीमें राजपुत्र भास्करवर्माका राज्याभिषेक करके उसे पिताके पदपर आसीन किया । (४) माता वसुमतीके साथ बैठे हुए उन राजा भास्करवर्मासे एक दिन मैंने सूचित किया-‘मैं एक कार्यको प्रारम्भ करनेकी इच्छा कर चुका हूँ। वह जबतक सिद्ध न हो जायगा तबतक एक स्थानमें कहीं भी स्थिर नहीं रह सकता। अतएव यह मेरी पत्नी आपकी बहिन मञ्जुवादिनी कुछ दिनोंतक आपके पास ही रहे । जबतक मैं अपने इष्ट जनको प्राप्त करनेके लिये कुछ समयतक पृथिवीका परिभ्रमण करूं और उसे प्राप्त करके पुनः यहांपर आ जाऊं ।' यह सुनकर माताकी राय करके राजाने कहा- हम लोगोंको यह जो राज्य प्राप्त हुआ है और उसका अभ्युदय हुआ उसके असाधारण हेतु ( मुख्य कारण ) आप ही हैं। आपके बिना हम लोग एक क्षण भो राज्यभार वहन करनेमें असमर्थ हैं । अत एव आप यह क्या
[Page Header] ४६४ दशकुमारचरितम् ।
[Main Text] तोऽभ्युदयस्यासाधारणो हेतुर्भवानेव । भवन्तं विना क्षणमप्यस्माभिरियं राजधूर्न निर्वाहा । अतः किमेवं वक्ति भवान्' इत्याकर्ण्य मया प्रत्यवादि 'युष्माभिरयं चिन्तालवोऽपि न चित्ते चिन्तनीयः । युष्मद्गृहे यः सचि- वरत्नमार्यकेतुरस्ति स ईदृग्विधानामनकेषां राज्यानां धुरमुद्वोढुं शक्तः , ततस्तं तत्र नियुज्याहं गमिष्यामि' इत्यादिवचनसंदोहैः प्रलोभितोऽपि सजननीको नृपोऽनेकैराग्रहैर्मा कियन्तमपि कालं प्रयाणोपक्रमान्न्ववर्त- यत् । उत्कलाधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मह्यं प्रादात् । अहं च तद्राज्य- मात्मसात्कृत्वा राजानमामन्त्र्य यावत्त्वदन्वेषणाय प्रयाणोपक्रमं करोमि तावदेवाङ्गनाथेन सिंहवर्मणा स्वसाहाय्यायाकारितोऽत्र समागतः पूर्व- पुण्यपरिपाकात्स्वामिना समगंसि । (५) ततस्ते तत्र संगता अपहारवर्मोपहारवर्माथपालप्रमतिमित्रगुप्त- मन्त्रगुप्तविश्रुताः कुमाराः पाटलिपुरे यौवराज्यमुपभुञ्जानं समाकारणे पूर्वकृतसङ्केतं वामलोचनया भार्यया सह कुमारं सोमदत्तं सेवकैरानाय्य सराजवाहनाः संभूयावस्थिता मिथः प्रमोदसंवलिताः कथा यावद्विदधति
[Sanskrit Commentary / Word Meaning] मन्त्रिश्रेष्ठः । वचनसन्दोहैः वाक्यसमूहैः । सजननीकः समातृकः । प्रयाणोप- क्रमात् प्रस्थानारम्भात् । आत्मसात्कृत्वा स्वाधीनीकृत्य । राजानं भास्कर- वर्माणम् । आमन्त्र्य निवेद्य । त्वदन्वेषणाय राजवाहनान्वेषणायेत्यर्थः । आका- रित आहूतः । पूर्वपुण्यपरिपाकात् प्राक्तनपुण्यफलात् । स्वामिना भवता । सम- गंन्सि सम्मिलितः । सम्पूर्वकद्गम्धातोः कर्मणि लुङ् । (५) तत्र राजवाहनसमीपे । सङ्गताः मिलिताः । समाकारणे आह्वाने ।
[Hindi Translation] कहते हैं।' ऐसा श्रवणकर मैंने प्रत्युत्तर दिया—'आप इसकी अणुमात्र भी चिन्ता न करें आपके घरमें जो श्रेष्ठ सचिव आर्यकेतु हैं वे ऐसे अनेकों राज्योंके भारको वहन करनेमें समर्थ हैं । इससे मैं उन्हें सौंपकर (परदेश) जाऊँगा ।' इस रीतिसे वाक्य प्रलोभन देने पर भी वह रानी सहित राजा मुझे बहुत दिनोंतक जानेसे रोके रहा । उत्कलाधिपति प्रचण्डवर्माका राज्य मुझे दे दिया । मैने उस राज्यको प्राप्तकर राजासे निवेदन करके जब तक अन्वेषण करनेको जाना चाहता था कि अङ्गनाथ सिंहवर्माद्वारा सहायताके लिए बुलाया गया और यहाँ आनेपर पूर्वजन्मके पुण्यप्रभावसे स्वामीके दर्शन हो गये । (५) इसके पश्चात् उस पाटलिपुत्र ( पटना) में एकत्र हुए अपहारवर्मा, उपहार- वर्मा, अर्थपाल, प्रमति, मित्रगुप्त, मन्त्रगुप्त और विश्रुत कुमारगण यौवराज्य पदके आनन्द- को लूटते हुए पूर्वकृत सङ्केतसे सुन्दर नेत्रोंवाली भार्याके साथ कुमार सोमदत्तको
तावत्पुष्पपुराद्राज्ञो राजहंसस्याज्ञापत्रमादाय समागता राजपुरुषाः प्रणम्य राजवाहनं व्यजिज्ञपन्-'स्वामिन् , एतज्जनकस्य राजहंसस्याज्ञापत्रं गृह्य- ताम्' इत्याकर्ण्य समुत्थाय भूयोभूयः सादरं प्रणम्य सदसि तदाज्ञापत्र- मग्रहीत् । शिरसि चाधाय तत उत्तार्योत्कील्य राजा राजवाहनः सर्वेषां शृण्वतामेवावाचयत्-'स्वस्ति श्रीपुष्पपुरराजधान्याः श्रीराजहंसभूपतिश्च- म्पानगरीमधिवसतो राजवाहनप्रमुखान् कुमारानाशास्याज्ञापत्रं प्रेषयति । यथा यूयमितो मामामन्र्त्र्य प्रणम्य प्रस्थिताः पथि कस्मिंश्चिद्गनोद्देश उपशिवालयं स्कन्धावारमवस्थाप्य स्थिताः। तत्र राजवाहनं शिवपूजार्थं निशि शिवालये स्थितं प्रातरनुपलभ्यावशिष्टाः सर्वेऽपि कुमाराः 'सहैव राजवाहनेन राजहंसं प्रणंस्यामो न चेत्प्राणांस्त्यक्ष्यामः' इति प्रतिज्ञाय सैन्यं परावर्त्य राजवाहनमन्वेष्टुं पृथक्प्रस्थिता । एवं भवद्वृत्तान्तं ततः पूर्वकृतसंकेतं-पूर्वं प्राक् कृतः संकेतो येन तम् । सेवकैर्भृत्यैः । आनाय्य आनी- येत्यर्थः। संभूय मिलित्वा । मिथः परस्परम् । यावत्-यावत्कालपर्यन्तम् । भूयो- भूयः वारंवारम् । आधाय संस्थाप्य । ततः मस्तकात् । उत्तार्य अवतार्य । सेवकोंद्वारा बुलाकर राजवाहनके सहित एक साथ प्रेमपूर्वक आपसमें कथा वार्ता कह रहे थे कि उसी समय पुष्पपुरसे राजा राजहंसके आज्ञापत्रको लेकर, राजसेवकगण आये । राजवाहनको उन्होंने प्रणाम करके विज्ञापित किया-'हे स्वामिन् ! अपने जनक राजा राजहंसका यह आज्ञापत्र लीजिये।' यह सुनकर सभामें बार-बार उस पत्रको प्रणाम करके ग्रहण किया । फिर शिरपर धरकर पुनः शिरसे उतारकर राजा राजवाहनने सबको सुनाते हुए ही वह पत्र पढ़ा-'स्वस्ति श्रीपुष्पपुरी राजधानीसे श्रीराजहंस भूपति चम्पा- नगरीमें अधिवास करनेवाले राजवाहन आदि सभी कुमारोंको आशीर्वाद देकर आज्ञा- पत्र भेज रहा है कि आप लोगोंने मुझे प्रणाम करके और मुझसे आज्ञा लेकर गमन किया । मार्गमें एक शिवमन्दिरके समीप शिविरमें ठहरे वहाँपर रातमें शिवपूजनके लिये बैठे हुए राजकुमारको प्रभातमें न पाकर सभी कुमारोंने यह प्रतिज्ञा की कि 'हम लोग राजवाहनके साथ ही राजहंसको प्रणाम करेंगे नहीं तो प्राणोंको त्याग देंगे ।' इस प्रकार प्रतिज्ञा करके उन लोगोंने सेनाको लौटा दिया और राजवाहनका अन्वेषण करनेके लिये अलग-अलग चल पड़े । आप लोगोंके ऐसे समाचारको लौटे हुए सैनिकोंके मुखसे सुनकर मैं और आप लोगोंकी माता असहनीय दुःखरूपी समुद्रमें डूबकर दोनों जने वामदेवके आश्रममें गये कि यह वृतान्त उन्हें ज्ञात कराकर हम दोनों 'प्राणपरित्याग कर देंगे' ऐसा निश्चय करके दोनों जने उनके आश्रममें उन मुनिको प्रणाम करके जब