भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 463, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 463

बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४६३ इति । मद्द्वचनश्रवणानन्तरं सर्वेऽप्यश्मकेन्द्रसेवकाः स्वस्ववाहनात्सह- सावतीर्य राजसूनुमानम्य तद्वशवर्तिनः समभवन् । ततोऽहं तदश्मकेन्द्र- राज्यं राजसूनुसाद्विधाय तद्रक्षणार्थं मौलान्स्वानधिकारिणो नियुज्या- त्मीभूतेनाश्मकेन्द्रसैन्येन च साकं विदर्भानभ्येत्य राजधान्यां तं राजत- तनयं भास्करवर्माणमभिषिच्य पित्र्ये पदे न्यवेशयम् । (४) एकदा च मात्रा वसुमत्या सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपम्- ‘मयैकस्य कार्यस्यारम्भश्चिकीर्षितोऽस्ति । स यावन्न सिध्यति तावन्मया न कुत्राप्येकत्रावस्थातुं शक्यम् । अत इयं मद्भार्या त्वद्भगिनी मञ्जुवादिनी कियन्त्यहानि युष्मदन्तिकमेव तिष्ठतु । अहं च यावदिष्टजनोपलम्भः कियन्तमप्यनेहसं भुवं विश्रम्य तमासाद्य पुनरत्र समेष्यामि’ इत्याकर्ण्य मात्रानुमतेन राज्ञाहमगादि-‘यदेतदस्मत्कमेतद्राज्योपलम्भलक्षणस्यैताव- राजसूनुसाद् राजपुत्राधीनम् । मौलान् प्रधानान् । स्वान् आत्मीयान् । आत्मी- भूतेन स्ववशीभूतेन । पित्र्ये पदे पितृसिंहासने । न्यवेशयम् अस्थापयम् । (४) वसुमत्या अनन्तवर्मपत्न्या । राजानं भास्करवर्माणम् । मद्भार्या मम पत्नी । त्वद्भगिनी तव स्वसा । कियन्त्यहानि कतिचिद्दिनानि । यावता कालेन इष्टजनस्य वाञ्छितजनस्योपलम्भः प्राप्तिर्भवेत्तावदित्यर्थः । अनेहसं कालम् । तम् इष्टजनम् । समेष्यामि आगमिष्यामि । राज्यधूः राज्यभारः । निर्वाह्या वोढुं शक्या । प्रत्यवादि प्रत्युक्तः । चिन्तालवः चिन्तालेशः । सचिवरत्नं और उसके संरक्षणके लिये अपने मुख्य प्रजाजनोंको नियुक्त किया। अपने वशमें आये हुए अश्मकेन्द्रके सैनिकवीरोंके साथ विदर्भ देशमें आकर उस राजधानीमें राजपुत्र भास्करवर्माका राज्याभिषेक करके उसे पिताके पदपर आसीन किया । (४) माता वसुमतीके साथ बैठे हुए उन राजा भास्करवर्मासे एक दिन मैंने सूचित किया-‘मैं एक कार्यको प्रारम्भ करनेकी इच्छा कर चुका हूँ। वह जबतक सिद्ध न हो जायगा तबतक एक स्थानमें कहीं भी स्थिर नहीं रह सकता। अतएव यह मेरी पत्नी आपकी बहिन मञ्जुवादिनी कुछ दिनोंतक आपके पास ही रहे । जबतक मैं अपने इष्ट जनको प्राप्त करनेके लिये कुछ समयतक पृथिवीका परिभ्रमण करूं और उसे प्राप्त करके पुनः यहांपर आ जाऊं ।' यह सुनकर माताकी राय करके राजाने कहा- हम लोगोंको यह जो राज्य प्राप्त हुआ है और उसका अभ्युदय हुआ उसके असाधारण हेतु ( मुख्य कारण ) आप ही हैं। आपके बिना हम लोग एक क्षण भो राज्यभार वहन करनेमें असमर्थ हैं । अत एव आप यह क्या