दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

[Page Header] ४६४ दशकुमारचरितम् ।

[Main Text] तोऽभ्युदयस्यासाधारणो हेतुर्भवानेव । भवन्तं विना क्षणमप्यस्माभिरियं राजधूर्न निर्वाहा । अतः किमेवं वक्ति भवान्' इत्याकर्ण्य मया प्रत्यवादि 'युष्माभिरयं चिन्तालवोऽपि न चित्ते चिन्तनीयः । युष्मद्गृहे यः सचि- वरत्नमार्यकेतुरस्ति स ईदृग्विधानामनकेषां राज्यानां धुरमुद्वोढुं शक्तः , ततस्तं तत्र नियुज्याहं गमिष्यामि' इत्यादिवचनसंदोहैः प्रलोभितोऽपि सजननीको नृपोऽनेकैराग्रहैर्मा कियन्तमपि कालं प्रयाणोपक्रमान्न्ववर्त- यत् । उत्कलाधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मह्यं प्रादात् । अहं च तद्राज्य- मात्मसात्कृत्वा राजानमामन्त्र्य यावत्त्वदन्वेषणाय प्रयाणोपक्रमं करोमि तावदेवाङ्गनाथेन सिंहवर्मणा स्वसाहाय्यायाकारितोऽत्र समागतः पूर्व- पुण्यपरिपाकात्स्वामिना समगंसि । (५) ततस्ते तत्र संगता अपहारवर्मोपहारवर्माथपालप्रमतिमित्रगुप्त- मन्त्रगुप्तविश्रुताः कुमाराः पाटलिपुरे यौवराज्यमुपभुञ्जानं समाकारणे पूर्वकृतसङ्केतं वामलोचनया भार्यया सह कुमारं सोमदत्तं सेवकैरानाय्य सराजवाहनाः संभूयावस्थिता मिथः प्रमोदसंवलिताः कथा यावद्विदधति

[Sanskrit Commentary / Word Meaning] मन्त्रिश्रेष्ठः । वचनसन्दोहैः वाक्यसमूहैः । सजननीकः समातृकः । प्रयाणोप- क्रमात् प्रस्थानारम्भात् । आत्मसात्कृत्वा स्वाधीनीकृत्य । राजानं भास्कर- वर्माणम् । आमन्त्र्य निवेद्य । त्वदन्वेषणाय राजवाहनान्वेषणायेत्यर्थः । आका- रित आहूतः । पूर्वपुण्यपरिपाकात् प्राक्तनपुण्यफलात् । स्वामिना भवता । सम- गंन्सि सम्मिलितः । सम्पूर्वकद्गम्धातोः कर्मणि लुङ् । (५) तत्र राजवाहनसमीपे । सङ्गताः मिलिताः । समाकारणे आह्वाने ।

[Hindi Translation] कहते हैं।' ऐसा श्रवणकर मैंने प्रत्युत्तर दिया—'आप इसकी अणुमात्र भी चिन्ता न करें आपके घरमें जो श्रेष्ठ सचिव आर्यकेतु हैं वे ऐसे अनेकों राज्योंके भारको वहन करनेमें समर्थ हैं । इससे मैं उन्हें सौंपकर (परदेश) जाऊँगा ।' इस रीतिसे वाक्य प्रलोभन देने पर भी वह रानी सहित राजा मुझे बहुत दिनोंतक जानेसे रोके रहा । उत्कलाधिपति प्रचण्डवर्माका राज्य मुझे दे दिया । मैने उस राज्यको प्राप्तकर राजासे निवेदन करके जब तक अन्वेषण करनेको जाना चाहता था कि अङ्गनाथ सिंहवर्माद्वारा सहायताके लिए बुलाया गया और यहाँ आनेपर पूर्वजन्मके पुण्यप्रभावसे स्वामीके दर्शन हो गये । (५) इसके पश्चात् उस पाटलिपुत्र ( पटना) में एकत्र हुए अपहारवर्मा, उपहार- वर्मा, अर्थपाल, प्रमति, मित्रगुप्त, मन्त्रगुप्त और विश्रुत कुमारगण यौवराज्य पदके आनन्द- को लूटते हुए पूर्वकृत सङ्केतसे सुन्दर नेत्रोंवाली भार्याके साथ कुमार सोमदत्तको