दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां हमेकदा रागमञ्जर्याः प्रणयकोपप्रशमनाय सानुनयं पायितायाः पुनःपुनः प्रणयसमर्पितमुखमधुगण्डूषमास्वादमास्वादं मदेनास्पृश्ये । शीलं हि म- दोन्माद्योरमार्गेणाप्युचितकर्मस्वेव प्रवर्तनम् । यदहमुपोढमदः 'नगरमिद- मेकयैव शर्वर्या निर्धनीकृत्य त्वद्भवनं पूरयेयम्' इति प्रव्यथितप्रियतमा- प्रणामाञ्जलिशपथशतातिवर्ती मत्तवारण इव रभसच्छिन्नशृङ्खलः कयापि धात्र्या शृगालिकाख्ययानुगम्यमानो नातिपरिकरोऽसिद्वितीयो रंहसा परे- गच्छन्तीति भावः । अलं समर्थः । अतिनिपुणः अतिचतुरः । नियतिलिखितां विधिनिर्दिष्टं लेखां गणनाम् । अतिक्रमितुमुल्लंघयितुम् । अहमपहारवर्मा । प्रण- यकोपप्रशमनाय मानभञ्जनाय । पायितायाः कृतपानायाः सुरामिति शेषः । प्रण- येति-प्रणयेन प्रेम्णा समर्पितं दत्तं यन्मुखमधुनो मुखामृतस्य गण्डूषं तत् । आस्वा- दमास्वादम्-पुनः पुनरास्वाद्य । णमुल् । मदेन मत्ततया । अस्पृश्ये स्पृष्टोऽभवम् । मत्तोऽभवमित्यर्थः । शीलं स्वभावः । मदोन्माद्योः-मदो मत्तता-उन्मादः चि- त्तता तयोः शीलमित्यनेन सम्बन्धः । अमार्गेण विरुद्धमार्गेण । उचितकर्मसु अभ्यस्तकार्येषु । प्रवर्त्तनं प्रवृत्तिः । एतदेव शीलं मदोन्मादयोः । उपोढमदः अतिशयत्तः । प्रव्यथितेति-प्रव्यथिता दुःखिता या प्रियतमा राजमञ्जरी तस्याः प्रणामाञ्जलिना यत् शपथशतं तदतिक्रम्य वर्त्तत इति । रभसच्छिन्नशृङ्खलः-रभ- सेन वेगेन छिन्ना शृङ्खला बन्धनरज्जुर्येन सः । नातिपरिकरः स्वल्पपरिजनः । डोलने लगे, जिन्हें मैंने समृद्ध कर दिया था । परम प्रवीण मनुष्य भी ब्रह्माकी लिखित रेखाको मिटाने में सर्वदा असमर्थ ही रहते हैं । एक दिनकी घटना है कि, मैंने रागमञ्जरीके प्रणयकोपके शमनार्थ प्रेमसे उसके मुखके अमृत-गण्डूषका बार-बार आस्वादन किया । और मैं प्रेमसे पान करता हुआ, मन्दोन्मत्त हो गया । मद और उन्माद दोनोंका यही स्वभाव है कि, उनके वशीभूत होनेपर भी मनुष्य पूर्वकी अभ्यस्त उचित प्रवृत्तिकी ओर ही प्रवृत्त होता है। मैं उस कालमें अति मदोन्मत्त था । 'मैं एक ही रातमें इस नगरको निर्धन बना करके तुम्हारे घरको धनसे पाट दूँगा।' (आदि बक रहा था)। दुःखिता प्रियतमा रागमञ्जरी द्वारा बार-बार हाथ जोड़ करके प्रणाम करनेको तथा शपथादि खानेको न मान करके मैं उस मतवाले हाथीके समान हो गया जो बड़े वेगसे अपनी लोहेकी सीकड़ी आदि तोड़ देता है । कोई शृगालिका नामक दूती जो (मुझे समझाने) मेरे पीछे आ रही थी । उससे अनुगम्यमान मैं स्वल्पपरिजनवाला एक हाथमें तलवार लिये हुए वेगसे मार्गपर आ गया । नगररक्षक पुरुष जो मुझे चोर समझ करके

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १८५ णोदचलम् । अभिपततोऽपि नागरिकपुरुषानशङ्कमेव विगृह्य तस्कर इति तैरभिहन्यमानोऽपि नातिकुपिंतः क्रीडन्निव मदावसन्नहस्तपतितेन निस्त्रिं- शेन द्वित्रानेव हत्वावघूर्णमानताम्रदृष्टिरपतम् । ( ५२ ) अनन्तरमार्तरवान्विसृजन्ती शृगालिका ममाभ्याशमगमत् । अबध्ये चाहमरिभिः । आपदा तु मदापहारिण्या सद्य एव बोधितस्तत्क्ष- णोपजातया प्रतिभया व्यचीचरम्—'अहो, ममेयं मोहमूला महत्यापदा- पतिता । प्रसृततरं च सख्यं मया सह धनमित्रस्य, मत्परिग्रहत्वं च राग- मञ्जर्याः । मदेनेसा च तौ प्रोर्णतौ श्वो नियतं निग्रहीष्येते । तदियमिह असिद्वितीयः खड्गमात्रसहायः । रंहसा वेगेन । परेण अतिशयितेन । अभिपततः सम्मुखमागच्छतः । विगृह्य युद्धं कृत्वा । अभिहन्यमानस्ताड्यमानः । मदेति- मदेन मत्ततया अवसन्नः शिथिलो यो हस्तस्तस्मात् पतितेन भ्रष्टेन । निस्त्रिं- शेन खड्गेन द्वित्रान्-द्वौ वा त्रयो वा परिमाणमेषामिति द्वित्रास्तान् । अवघूर्णेति-अवघूर्णमाना विह्वला ताम्रा रक्तवर्णा दृष्टिर्नयने यस्य सः । अपतम् । भूमाविति शेषः । (५२) आर्त्तरवान्-पीडासूचकध्वनीन् । विसृजन्ती-मुञ्चन्ती । रुदती- त्यर्थः । अभ्याशं समीपम् । अबध्ये बद्धोऽभवम् । बध्यतेः कर्मणि लङ् । मदापहारिण्या-मत्ततानाशिन्या । प्रतिभया-प्रज्ञया । व्यचीचरं विचा- रितवानस्मि । मोहमूला अज्ञाननिबन्धना । आपतिता आगता । प्रसृततरं प्रसिद्धतरम् । मत्परिग्रहत्वं मद्भार्थ्यात्वम् । मदेनसा मदपराधेन तौ-रागमञ्जरी- धनमित्रौ । प्रोर्णुतौ-आच्छादितौ अभिभूताविति यावत् । श्वः-आगामि- दिने । निग्रहीष्येते निग्रहं प्राप्स्यतः । प्रतिपत्तिः कर्त्तव्यम् । यया-प्रतिपत्त्या । पकड़ने आये उनसे युद्ध करके तथा उनमें से दो-तीनको ताड़ित कर दिया। मैं (अपहारवर्मा) मदके जोशमें विह्वल हो करके शिथिल हाथों युक्त तलवार रहित होकर एवं लाल-लाल नेत्रोंको किये हुए भूमिपर गिर पड़ा। ( ५२ ) इसके अनन्तर पीड़ासूचक शब्दोंको करती हुई शृगालिका भी मेरे पास आ गयी। मैं (अपहारवर्मा) शत्रुओं द्वारा (नगर-रक्षकों द्वारा) बांध लिया गया। उन्मादतत्त्वको नाश करनेवाली आपत्तिकाने तत्क्षणमें ही मुझे बुद्धि दी और उसी उत्पन्न हुई प्रज्ञासे (बुद्धिसे) मैंने विचार किया। 'अहो ! मेरे अज्ञान निबन्धनसे यह विपुला आपत्ति Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १८६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां.

प्रतिपत्तिर्यानुष्ठीयमानया मन्नियोगतस्तौ परित्रास्येते । मां च कदाचि- दनर्थादितस्तारयिष्यति' इति कमप्युपायमात्मनैव निर्णीय शृगालिकाम- गादिषम्-'अपेहि जरतिके, या तामर्थलुब्धां दग्धगणिकां रागमञ्जरि- कामजिनरत्नमत्तेन शत्रुणा मे मित्रच्छद्मना धनमित्रेण संगमितवती, सा हतासि । तस्य पापस्य चर्मरत्नमोषाद् दुहितुश्च ते साराभरणापहा- रादहमद्य निःशल्यमुत्सृजेयं जीवितम्' इति । (५३) सा पुनरुद्धट्टितज्ञा परमधूर्ता साश्रुगद्गदमुदञ्जलिस्तान्पुरुषान्स-

अनुष्ठीयमानया-क्रियमाणया । मन्नियोगतः-मदादेशात् । तौ-रागमञ्जरीधन- मित्रौ । कदाचित्-पक्षान्तरेण । अनर्थात्-विपदः । इतः-अस्मात् । तारयिष्यति उद्धरिष्यति । आत्मनैव स्वयमेव । अपेहि-अपसर दूरङ्गच्छेति यावत् । जरतिके वृद्धे । सम्बोधनमेतत् । या त्वमित्यर्थः । अजिनरत्नमत्तेन-चर्मरत्नगर्वितेन । मित्र- च्छद्मना-कपटमित्रेण । संगमितवती संयोजितवती । सा त्वम् । हता विनष्टा। पापस्य दुरात्मनो धनमित्रस्य । चर्मरत्नमोषात्-चर्मरत्नापहरणात् । दुहितुः कन्या- या रागमञ्जर्या इत्यर्थः । सारेति-सारो मूलधनम् आभरणमलङ्कारस्तयोरपहारा- दपहरणात् । निःशल्यं निर्वाधमवश्यमिति यावत् । उत्सृजेयं त्यजेयम् । (५३) सा शृगालिका। उद्धट्टितज्ञा-उद्घट्टितं सूचितं जानातीति तथा।

आ पड़ी है। मेरे साथ धनमित्रकी प्रगाढ़ मित्रता और रागमञ्जरीका मेरे साथ पाणिग्रहणक्रिया प्रसिद्धि पा रही है। मेरे इस पापसे वे दोनों धनमित्र और रागमञ्जरी अपराधी हो जायेंगे ! (अरे !) कल वे लोग अवश्य पकड़े जायेंगे ! इसलिए अब ऐसा कोई कर्त्तव्य करना चाहिये। जिसके करनेसे ये दोनों रागमञ्जरी और धनमित्र मेरे नियोग (आदेश) से बच जायं। क्योंकि-बचे रहनेसे कदाचित् वे लोग मुझे भी बचा सकें।' इस प्रकारकी कोई तरकीव अपने आप ही सोच करके शृगालिकासे बोला-'ओ वृद्धे ! दूर भाग । उस धनलोभिनी भाग्यहीना वेश्या रागमञ्जरीसे और चर्मरत्न-भस्त्रिकासे उन्मत्त मेरे शत्रु धनमित्रसे मित्रता करानेके छलसे तुमने समागम कराया है। सो अब तुम मारी गयी। उस पापी धनमित्रकी चर्मरत्न भस्त्रिकाके चुरानेसे तथा तुम्हारी कन्या रागमञ्जरीके आभूषणोंके अपहरणरूपदोषसे मैं (अपहारवर्मा ) आज अवश्य प्राणोंको विसर्जित करूंगा।' (५३) वह सूचितज्ञा (प्रत्युत्पन्नमतिवाली) परम कुटिलप्रवीणा आंसू भर करके

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १८७ प्रणाममासादितवती सामपूर्वं मम पुरस्तादयाचत—'भद्रकाः, प्रती- क्ष्यतां कंचित्कालं यावदस्मादस्मदीयं सर्वं मुषितमर्थजातमवगच्छेयम्' इति । तथेति तैः प्रतिपन्ने पुनन्मत्समीपमासाद्य 'सौम्य, क्षमस्वाम्य दा- सीजनस्यैकमपराधम् । अस्तु स कामं त्वत्कलत्राभिमर्शी वैरास्पदं धन- मित्रः । स्मरंस्तु चिरकृतां ते परिचर्यामनुग्रहीतुमर्हसि दासीं रागमञ्ज- रीम् । आकल्पसारो हि रूपाजीवाजनः । तद्ब्रूहि क्व निहितमंस्या भूषणम्' इति पादयोरपतत् । (५४) ततो दयमान इवाहमब्रवम्—'भवतु, मृत्युहस्तवर्तिनः किं

प्रत्युत्पन्नमतिरिति भावः । उदञ्जलिर्बद्धाञ्जलिः । तान् ये खलु अपहारवर्माण- मबध्नन् आसादितवती प्राप्तवती । सामपूर्वं सविनयम् । भद्रकाः सौम्याः सम्बो- धनम् । प्रतीक्ष्यताम्-अपेक्ष्यतां युष्माभिरिति शेषः । अस्मात् तस्करात् । मुषितं अपहृतम् । अवगच्छेयं जानीयाम् । तथा-तथास्तु । तैः पुरुषैः । प्रतिपन्ने स्वी- कृते । अस्य दासीजनस्य ममेत्यर्थः । स धनमित्रः । कामं यथेष्टम् । त्वत्कल- त्रेति-त्वत्कलत्रं तव भार्यां रागमञ्जरीमित्यर्थः । अभिमृष्टवान् धर्षितवान् इति तथा । अत एव वैरास्पदं शत्रुताभाजनम् । चिरकृतां बहुकालविहिताम् । परि- चर्यां सेवाम् । आकल्पसारः भूषणप्रधानः । हि यस्मात् । रूपाजीवाजनः- वेश्याजनः । रूपेण आजीवति जीविकां करोतीति रूपाजीवा । निहितं स्थापितम् । अस्या रागमञ्जर्याः । (५४) दयमानः कृपां कुर्वन् । भवतु यथा वास्तु । श्रूयतां वा । संवादे वर्त-

और बद्धाञ्जलि होकर एवं प्रणाम करती हुई उन नगररक्षकोंसे गद्गद् वाणीमें विनयके साथ मेरे सामने ही बोली—'हे सौम्यो ! आप लोग कुछ समय तक प्रतीक्षा करें जिससे मैं इस चोरसे अपने चोरी गये हुए सब धनका पता लगा लूं।' उन रक्षकोंसे 'तथास्तु' ऐसी स्वीकृति पानेपर (वह) मेरे पास आयी और बोली—'हे सौम्य ! आप इस दूतीका एक अपराध क्षमा करें। आपकी भार्या रागमञ्जरीका अभिगामी वह धनमित्र आपका पूर्ण शत्रु रहे। किन्तु, बहुकालसे परिचर्या करनेवाली (अपनी) दासी रागमञ्जरीके ऊपर तो, अनुग्रह करनेकी कृपा करें । 'रूपाजीवा—रूपसे जीवनवृत्ति चलानेवाली—वेश्याओंका अलंकार ही मुख्य होता है। अत एव आप बतायें कि, उस रागमञ्जरीका गहना (आभूषण) कहां पर धरा हुआ है।' इतना कह करके वह मेरे पैरोंपर गिर पड़ी । (५४) तत्पश्चात् मैं (अपहारवर्मा) कृपालु पुरुषके समान बोला—'होगा, मैं

१३ द० कृ० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १८८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ममामुष्या वैरानूबन्धेन' इति तद् ब्रुवन्निव कर्णे एवैनामशिक्षयम्-' एव- मेवं प्रतिपत्तव्यम्' इति । सा तु प्रतिपन्नार्थेव जीव चिरम् , प्रसीदन्तु ते देवताः, देवोऽप्यङ्गराजः पौरुषप्रीतो मोचयतु त्वाम् , एतेऽपि भद्रमुखा- स्तव दयन्ताम् , इति क्षणादपासरत् । आनीये चाहमारक्षिकनायकस्य शासनाच्चारकम् । ( ५५ ) अथोत्तरेद्युरागत्य दृष्टतरः सुभगमानी सुन्दरंमन्यः पितुरत्य- यादचिराधिष्ठिताधिकारस्तारुण्यमदादनतिपक्वः कान्तको नाम नागरिकः मानमिदमव्ययम् । मृत्युहस्तवर्त्तिनः यमहस्तगतस्य । अमुष्या रागमञ्जर्याः। वैरानूबन्धेन-शत्रुताचरणेन । एनां शृगालिकाम् । प्रतिपत्तव्यम्-विधातव्यम्। सा शृगालिका । प्रतिपन्नार्था गृहीतार्था यत्तेनोक्तं तत् सर्वं तया बुद्धमिति भङ्ग्या प्रकाशयन्तीत्यर्थः । पौरुषप्रीतः तव पुरुषकारेण सन्तुष्टः । एते नगररक्षकाः। दयन्तां कृपां कुर्वन्तु-रक्षन्तु इति यावत् । अपासरत् अपसृताऽभवत् । आनीये- आनीतः । आरक्षिकनायकस्य नगरपालाध्यक्षस्य । शासनादादेशात् । चारकं कारागृहम् । ( ५५ ) उत्तरेद्युः परदिने । दृप्ततरः अतिगर्वितः । सुभगमानी-आत्मानं सुभगं मन्यतेऽसौ । सुन्दरम्मन्यः सौन्दर्याभिमानी । पितुरत्ययात् पितृमरणात्। अचिरेति-अचिरेण स्वल्पकालेन अधिष्ठितः प्राप्तः अधिकारो येन सः । तारुण्य- ( अपहारवर्मा ) तो, अधुना, यमराजके हाथोंमें पड़ा हूं ! अब मुझे रागमञ्जरीसे शत्रुताका आचरण करनेसे क्या लाभ ?' ऐसा कहते हुए मैंने उस दासीके कानोंमें शिक्षा दी। कि- 'इस प्रकारसे उपाय करो।' वह शृगालिका सब बातोंको ग्रहण करके ( मुझे आशीर्वचन देने लगी ) आप दीर्घायु हों ! आपपर देवतागण प्रसन्न हों । अंगराज नृपति भी आपके पौरुषसे सन्तुष्ट होकर आपको छोड़ दें । ये भद्र पुरुषगण ( नगररक्षकगण ) आपपर दया करें।' ऐसा कह करके वह एक क्षणमें ही चली गयी । मैं ( अपहारवर्मा ) नगरपालाध्यक्षकी आज्ञासे कारागारमें लाया गया । ( ५५ ) इसके अनन्तर दूसरे दिन, अत्यन्त गर्वित अपनेको सुभग माननेवाला सौन्दर्याभिमानी कान्तक नामक काराध्यक्ष जो अपने पिताकी मृत्युके कारण थोड़े ही दिनोंते उस स्थानपर आरूढ़ हुआ था । जिसे यौवनगर्वके हेतुसे युक्त अधिकारमें स्वायत्त अधिकारकी परिपक्वतामयी जानकारी भी न थी । उसने तिरस्कार करके मुझसे Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF द्वितीयोच्छ्वासः ] | व्याख्याद्वयोपेतम् । | १६६ किंचिदिव भर्त्सयित्वा मां समभ्यधत्त-‘न चेद्धनमित्रस्याजिनरत्नं प्रति- प्रयच्छसि, न चेद्वा नागरिकेभ्यश्चोरितानि प्रत्यर्पयसि, द्रक्ष्यसि पारम- ष्टादशानां कारणानामन्ते च मृत्युमुखम्’ इति । ( ५६ ) मया तु स्मयमानेनाभिहितम्-‘सौम्य, यद्यपि दद्यामाजन्मनो मुषितं धनं न त्वर्थपतिदारापहारिणः शत्रोर्मे मित्रमुखस्य धनमित्रस्य च- र्मरत्नप्रत्याशां पूरयेयम् । अदत्त्वैव तदयुतमपि यातनानामनुभवेयम् । इयं मे साधीयसी संधा’ इति । तेनैव क्रमेण वर्तमाने सान्त्वनतर्जनप्राये प्रतिदिनमनुयोगव्यतिकरेऽनुगुणान्नपानलाभात्कतिपयैरेवाहोभिर्विरोपि- तव्रणः प्रकृतिस्थोऽहमासम् ।

मदात् यौवनगर्वात्’ अनतिपक्वः-अपरिणतः । नागरिकः काराध्यक्षः । माम्- अपहारवर्माणम् । समभ्यधत्त अकथयत् । प्रतिप्रयच्छसि-प्रत्यर्पयसि नागरिकेभ्यः पुरवासिभ्यः । चोरितानि मुषितानि धनानि । कारणानां यातनानाम् । ‘कारणा तु यातना तीव्रवेदने’त्यमरः । मृत्युमुखमित्यस्य द्रक्ष्यसीत्यनेनान्वयः । (५६) मया अपहारवर्मणेत्यर्थः । स्मयमानेन ईषद्धास्यं कुर्वता । आज- न्मनः-जन्मन आरभ्य । मुषितं चोरितम् । मित्रमुखस्य कपटमित्रस्य । जन्मन आरभ्यैतावत्कालं यन्मया चोरितं तत्सर्वं दातुं शक्नुयां किन्तु धनमित्रस्य चर्म- रत्नप्राप्त्याशां न पूरयिष्यामीति भावः । तत्-चोरितधनम् । अयुतं दशसहस्रम् । साधीयसी दृढतरा । सन्धा प्रतिज्ञा । तेनैव क्रमेण-पूर्वोक्तप्रकारेण । वर्त्तमाने- चलति सति । सान्त्वनतर्जनप्राये सान्त्वनभर्त्सनबहुले । अनुयोगव्यतिकरे प्रश्न-

(अपहारवर्मासे) कहा-‘यदि धनमित्रकी चर्मरत्नभस्त्रिका न दोगे ?········यदि पुरवासियोंके चोरी किये द्रव्यको न लौटाओगे, तो अठारहो तरहकी कारागारकी यातनाओं- के भोगनेके पश्चात् मृत्युके मुखमें प्राप्त होगे ।’ ( ५६ ) मैंने (अपहारवर्माने ) मुस्कराते हुए कहा-‘हे सौम्य ! मैंने अपने जीवन- भरमें जो कुछ चोरी करके प्राप्त किया है । वह सब तो, मैं दे दूँगा, परन्तु, अर्थपतिकी स्त्रीको हरण करनेवाले अपने (मेरे) कपटी मित्र धनमित्रकी चर्मरत्न-भस्त्रिकासे प्राप्त धनकी प्रत्याशाको पूरी न होने दूँगा। चाहे मुझे ऐसा करनेपर दश हजार कठिन वेदनाओं- को क्यों न सहन करना पड़े। यह मेरी दृढ़ प्रतिज्ञा है।' इसी रीतिसे नित्य सान्त्वना और तिरस्कारके प्रश्न विनिमय करते हुए, मेरे अनुकूल भोजनाच्छादन मिलनेसे कुछ दिनोंमें, मेरे घाव, जो नगररक्षकोंसे युद्धमें हो गये थे, अच्छे हो गये मैं स्वस्थ हो गया ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( ५७ ) अथ कदाचिदच्युताम्बरपीतातपत्विषि क्षयिणि वासरे हृष्ट- वर्णा शृगालिकोज्ज्वलेन वेषेणोपसृत्य दूरस्थानुचरा मामुपश्लिष्याऽब्रवीत्- 'आर्य, दिष्ट्या वर्धसे । फलिता तव सुनीतिः । यथा त्वयादिश्ये तथा धनमित्रसेत्याऽब्रवम्-'आर्य, तवैवमापन्नः सुहृदित्युवाच-'अहमद्य वेश- संसर्गसुलभात्पानदोषाद्वद्धः । त्वया पुनरविशङ्कमद्यैव राजा विज्ञापनीयः- 'देव, देवप्रसादादेव पुरापि तदजिनरत्नमर्थपतिमुषितमासादितम् । अथ तु भर्ता रागमञ्जर्याः कश्चिदक्षधूर्तः कलासु कवित्वेषु लोकवार्तासु प्रकारे । अनुगुणेति-मदनुकूलभोज्यपेयप्राप्तेः । विरोपितव्रणः उपशान्तनागरिक- प्रहारजनितक्षतः । प्रकृतिस्थः स्वस्थः । ( ५७ ) अच्युतेति-अच्युतस्य कृष्णस्य यदम्बरं वसनं तद्वत् पीता पिङ्ग- लवर्णा आतपस्य सूर्यालोकस्य त्विट् प्रभा यस्मिन् तस्मिन् । वासर इत्यस्य विशे- षणम् । क्षयिणि क्षयं गच्छति । सायंकाले इत्यर्थः । हृष्टवर्णा प्रफुल्लाकृतिः। उपसृत्यागत्य । दूरस्थानुचरा व्यवधानस्थितपरिजना । कारागारे सर्वेषां प्रवे- शाभावात् । उपश्लिष्य समीपमागत्य । फलिता सिद्धा । आदिश्ये आदिष्टाऽभ- वम् । एवम् अनेन प्रकारेण । आपन्नः विपन्नः । सुहन्मित्रम् । अपहारवर्मात यावत् । इति वक्ष्यमाणम् । अहमपहारवर्मा । वेशसंसर्गसुलभात् वेशसंसर्गेण गणिकासम्पर्केण सुलभात् सहजसाध्यात् । बद्धो धृतः नागरिकैरिति शेषः । त्वया धनमित्रेण । अविशङ्कं निर्भयं यथा तथा पुरापि पूर्वमपि । आसादितं प्राप्तं मयेति ( ५७ ) स्वस्थ होनेके पश्चात् भगवान् कृष्णके पीले वस्त्रोंकी आभाके समान जिस समय सूर्यकी प्रभा पीली पड़ गयी थी तथा जिस समय सूर्यकी गति कम हो रही थी। ऐसे समय अर्थात् एक दिन सायंकालमें प्रफुल्लाकृतिवाली सुन्दर वेषको धारण किये हुए शृगालिकाने मेरे समीप आ करके, जिस समय कारागारके रक्षितजन कुछ दूर पर थे, कहा-'हे आर्य ! हर्षकी बात है। आपकी सुन्दर नीति सिद्ध हुई । जिस प्रकारसे आपने मुझे समझाया था । उसी प्रकारसे मैने धनमित्रसे सब बातें समझा दीं। वे बातें इस प्रकारसे हैं-'हे आर्य ! (धनमित्र !) आपके मित्र अपहारवर्माने आपत्तिमं फँसकर ये बातें आपके पास कहीं है ।'-'मै (अपहारवर्मा ) आज वेश्याके संसर्गदोषसे सहजसाध्य मद्यपानके अपराधसे बँध गया हूँ। आप निर्भयतापूर्वक राजासे जाकर आज ही कहें ।'- 'हे देव ! (अंगराज !) आपकी (स्वामीकी ही) कृपासे पूर्व-कालमें भी वह चर्मरत्न- मञ्जिका जो अर्थपतिद्वारा चुरायी गयी थी मैंने प्राप्त की थी । अब फिर रागमञ्जरी नामकी Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६१ चातिवैचक्षण्यान्मया समसृज्यत । तत्संबन्धाच्च वस्त्राभरणप्रेषणादिना तद्भार्यां प्रतिदिनमन्ववर्ते । तदसावशङ्किष्ट निकृष्टाशयः कितवः । तेन च कुपितेन हृतं तच्चमंरत्नमाभरणसमुद्गकश्च तस्याः । स तु भूयः स्तेयाय भ्रमन्नगृह्यत नागरिकपुरुषैः । आपन्नेन चामुनानुसृत्य रुदत्यै रागमञ्जरी- परिचारिकायै पूर्वप्रणयानुवर्तिना तद्भाण्डनिधानोद्देशः कथितः । ममापि चर्मरत्नमुपायोपक्रान्तो यदि प्रयच्छेदिह देवपादैः प्रसादः कार्यः' इति । शेषः। भर्त्ता पतिः। अक्षधूर्त्तः द्यूतनिपुणः। कलासु नृत्यगीतादिषु लोकवा- र्तासु लोकव्यवहारेषु। अतिवैचक्षण्यात्-अतिचतुरतया । समसृज्यत सम्मि- लितोऽभवत् । तत्सम्बन्धात् अक्षधूर्त्तसम्पर्कात् । तद्भार्यां अक्षधूर्त्तपत्नीम् । राग- मञ्जरीमित्यर्थः । अन्ववर्त्ते सङ्गतोऽभवम् । अशङ्किष्ट जारत्वेन सन्दिग्धवान्। निकृष्टाशयः नीचान्तःकरणः । कितवो धूर्त्तः । आभरणसमुद्गकः भूषण संपुटकः । पेटिकेति यावत् । तस्याः रागमञ्जर्याः । स्तेयाय-चौर्यं कर्त्तम् । परि- चारिकायै सेविकायै शृगालिकायै । पूर्वप्रणयानुवर्त्तिना पूर्वप्रणयमनुस्मृत्येत्यर्थः । तद्भाण्डेति-तस्या रागमञ्जर्याः यद्भाण्डं भूषणं तस्य निधानोद्देशः संरक्षणस्था- नम् । उपायोपक्रान्तः-उपायेन केनचिदुपक्रान्तो वशीकृतः । इह अस्मिन् वि- षये । देवपादैः राज्ञा इत्यर्थः । तथा-तेन प्रकारेण । निवेदितः विज्ञापितः । वेश्याका पति जो द्यूतनिपुण (जुआमें प्रवीण) है। नाचने-गानेकी कलामें, कवित्व- शक्तिमें, लोकव्यवहारमें जो अतिप्रवीण है। उसने (अपनी उपर्युक्त) प्रवीणतासे ही मुझे अपने सम्पर्कमें मिला लिया। अर्थात् मुझसे उसने मित्रता कर ली। उसके सखापन के सम्बन्धसे मैं उसकी स्त्रीके पास रोज कपड़े, गहने आदि भेज देता था। इन उपहारोंके भेजनेके कारण उसने अपने नीचाशयद्वारा मुझे अपनी (द्यूतनिपुणकी) पत्नीका (राग- मञ्जरीका) उपपति (जार) समझनेका सन्देह कर लिया है। और इसपर उस अक्षधूर्त्त (द्यूतनिपुण) ने कुपित हो करके उस चर्मरत्न-मल्लिकाको तथा रागमञ्जरीके आभूषणोंकी पेटीको चुरा लिया । पुनः उसने चोरीकी अभिलाषासे इधर-उधर नगरमें फेरा लगाया और इसी फेरा लगाते समय वह नगररक्षकोंके द्वारा पकड़ लिया गया। उसका अनुसरण करती हुई तथा उसके पीछे रोती हुई रागमञ्जरीकी सेविका शृगाली भी उसी समय वहाँ आयी । पूर्व प्रेमका संस्मरण करके उसके आभूषणोंकी पेटिका कहाँ पर है वह स्थान उसने (अपहारवर्मोने) उससे कह दिया । मेरी चर्मरत्नमल्लिका येन- केन प्रकारेण (किसी उपायसे) दे दे ऐसा उपाय कर देना आपकी (प्रभुकी) प्रसन्नतापर

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

१६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां तथा 'निवेदितश्च नरपतिरसुभिर्मामवियोज्योपच्छन्दनैरेव स्वं ते दाप- यितुं प्रयतष्यते । तन्नः पथ्यम्' इति । ( ५८ ) श्रुत्वैव च त्वदनुभावप्रत्ययादनतित्रस्नुना तेन तत्तथैव संपादितम् । अथाहं त्वदभिज्ञानप्रत्ययिताया रागमञ्जर्याः सकाशाद्यथेप्सि- तानि वसूनि लभमाना राजदुहितुरम्बालिकाया धात्रीं माङ्गलिकां त्वदा- दिष्टेन मार्गेणान्वरञ्जयम् । तामेव च संक्रमीकृत्य रागमञ्जर्याश्चाम्बालि- कायाः सख्यं परमवीवृधम् । अहरहश्च नवनवानि प्राभृतान्युपहरन्ती

अवियोज्य मत्प्राणदण्डमकृत्वा । उपच्छन्दनैः सान्त्वनावचनैः । स्वं धनम् चर्मरत्नरूपम् । ते-तुभ्यं धनमित्रायेत्यर्थः । नोऽस्माकम् । पथ्यं हितकरमनु- कूलमिति शेषः । ( ५८ ) त्वदनुभावप्रत्ययात्-त्वत्प्रतापज्ञानात् । धनमित्रोऽपहारवर्मणः प्रतापं सम्यगेव जानातीति हेतोरिति भावः । अनतित्रस्नुना-नातिभीतेन । तेन धनमि- त्रेण । तत्-अपहारवर्मोक्तम् । तथैव-तत्कथितेनैव प्रकारेण । अहं-शृगालिका त्वदभीति-तव भवतोऽभिज्ञानेन विश्वासोत्पादकचिह्नेन प्रत्ययिताया विश्वासं गमितायाः । राजदुहितुः अङ्गदेशाधिपतिकन्यायाः । धात्रीमुपमातरम् । त्वदा- दिष्टेन भवत्प्रदर्शितेन । मार्गेणोपायेन । अन्वरञ्जयम् अनुरञ्जितवती-आकृष्ट- वतीति यावत् । ताम् माङ्गलिकाम् । संक्रमीकृत्य द्वारीकृत्य । अवीवृधम् अवर्धयम् वृधेर्णिजन्ताल्लुङ् । प्राभृतानि-उपायनानि । प्राभृतं तु प्रदेशनम् । 'उपायनमुप-

निर्भर है ।' ऐसा निवेदन करनेसे अंगराज भी सांत्वनासे ही मुझसे आपकी (धनमित्रकी) चर्मरत्नमंजिका देनेके लिए आग्रह करेंगे तथा मेरे प्राणोंको भी न लेंगे । ते सान्त्वनारूपी आदेश मेरे लिए हितकर होंगे । ( ५८ ) यह श्रवण करके आपके (अपहारवर्माके ) प्रतापके अभिमानसे उस धनमित्र ने नातिशय भीतिसे आपके द्वारा कहा हुआ कार्य तथा आपके कथितप्रकारके अनुसार ही सम्पादित कर दिया । इसके अनन्तर मैंने आपके विश्वसनीय चिह्न द्वारा रागमञ्जरीको सब बातोंका विश्वास करा करके उस रागमञ्जरीसे इच्छानुकूल धन प्राप्त किया । फिर अङ्ग- देशाधिपतिकी राजकुमारी अम्बालिकाकी मांग्लिका नामक धात्रीसे आपके आदेशानुसार उपायोंसे घनिष्ठता की । उसी मांग्लिका धात्रीके द्वारा मैंने रागमञ्जरी और अम्बालिकामें परस्पर परममित्रत्व करा दिया । नित्यप्रति नये-नये उपहारोंको ले जाती हूँ और अनेकों मनोहर कथा-वार्ताओंके कथनसे उस अम्बालिका राजकुमारीकी कृपापात्री बन गयी हूँ ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १५३ थाश्चित्राश्चित्तहारिणीः कथयन्ती तस्याः परं प्रसादपात्रमासम् । एकदा च हर्म्यगतायास्तस्याः स्थानस्थितमपि कर्णकुवलयं स्रस्तमिति समा- दधती प्रमत्तेव प्रच्याव्य पुनरुत्क्षिप्य भूमेस्तेनोपकन्यापुरं कारणेन केनापि भवनाङ्गणं प्रविष्टस्य कान्तकस्योपरि प्रवृत्तकुहरपारावतत्रासनाप- देशात्प्रहसन्ती प्राहार्षम् । ( ५६ ) सोऽपि तेन धन्यंमन्यः किंचिदुन्मुखः स्मयमानो मत्कर्म- प्रहासिताया राजदुहितुर्विलासप्रायमाकारमात्माभिलाषमूलमिव यथा संक- ल्पयेत्तथा मयापि संज्ञयैव किमपि चतुरमाचेष्टितम् । आकृष्टधन्वना च ग्राह्यमि'त्यमरः । चित्रा नानाविधाः । चित्तहारिणीः मनोहारिणीः । परमत्यर्थम् । हर्म्यगतायाः प्रासादस्थितायाः । तस्या अम्बालिकायाः । स्थानस्थितं स्वस्थान- स्थितम् । कर्णकुवलयं कर्णोत्पलम् । स्रस्तं भ्रष्टम् । समादधती संयोजयन्ती । प्रमत्तेव-अनवहितेव । प्रच्याव्य कर्णात् अंशयित्वा । उत्क्षिप्य-उत्थाप्य । भूमे- र्भूतलात् । तेन-कर्णकुवलयेन । उपकन्यापुरं कन्यान्तःपुरसमीपे । केनापि- अज्ञातेनेत्यर्थः । कान्तकस्य-प्रागुक्तकाराध्यक्षस्य । प्रवृत्तेति-प्रवृत्तकुहरस्य प्रार- ब्धसुरतस्य पारावतस्य कपोतस्य त्रासनापदेशात् भयप्रदर्शनच्छलात् । प्राहार्षं प्रहारं कृतवती । ( ५९ ) सोऽपि-कान्तकोऽपि । तेन कर्णोत्पलप्रहारेण । किञ्चिदुन्मुखः ईषदूर्ध्वमुखः । स्मयमानः ईषद्धसन् । मत्कर्मप्रहासितायाः-मम कर्मणा तत्प्रहार- रूपेणाचरणेन प्रहासिताया हास्यं गमितायाः । विलासप्रायं कटाक्षादिबहुलम् । आकारं स्वरूपम् । आत्मेति-आत्मनि स्वस्मिन् योऽभिलाषः आकांझा स एव मूलं निदानं यस्य तम् । संकल्पयेत् चिन्तयेत् । मयापि शृगालिकयापि । संज्ञया इङ्गितेन । एक दिन प्रासादके ऊपर स्थित अम्बालिका कुमारीका कर्णफूल अपने स्थानपर रहनेपर भी गिरनेवाला है ऐसा कहती हुई मैंने असावधानता करके ( पागलके सदृश ) गिरा दिया । पुनः पृथिवीसे उठा करके किसी बहानेसे कन्याके अन्तःपुरके भवनके आँगनमें प्रवेश करने- वाले कान्तकके ( जो कारागाराध्यक्ष था ) ऊपर, सुरतक्रीड़ामें प्रवृत्त हुए पारावतों (कबूतरों) को भय दर्शानेके छलसे, फेंककर मार दिया । ( ५९ ) वह कान्तक भी उस कर्णोत्पलके प्रहारसे कृतकृत्य होता हुआ मुस्करा करके कुछ ऊर्ध्वमुख हो करके ( देखने लगा ) । मेरी कर्मक्रियाओंसे हास्य करनेवाली राजकुमारी ( अम्बालिका ) के विलासमय रूपको उस कान्तकने अपने लिए समझ लिया और चिन्तित

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF १६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

मनसिजेन विद्धः सन्दिग्धफलेन पत्रिणातिमुग्धः कथंकथमप्यपासरत् । सायं च राजकन्याङ्गुलीयकमुद्रितां वासताम्बूलपट्टांशुकयुगलभूषणावयव- गर्भा च बङ्गेरिकां कयाचिद्बालिकया ग्राहयित्वा रागमञ्जर्या इति नीत्वा कान्तकस्यागारमगमम् । ( ६० ) अगाधे च रागसागरे मग्नो नावमिव मामुपलभ्य परमहृ- ष्यत । अवस्थान्तराणि च राजदुहितुः सुदारुणानि व्यावर्णयन्त्या मया स दुर्मतिः सुदूरमुद्माद्यत । तत्प्रार्थिता चाहं त्वत्प्रियाप्रहितमिति ममैव

चतुरमाचेष्टितं-चातुर्यं प्रदर्शितम् । आकृष्टधन्वना-सज्यकार्मुकेन । आकृष्टं धनुर्र्येनेति विग्रहः । विद्धो भिन्नः । सन्दिग्धफलेन-विषलिप्तमुखेन । पत्रिणा बाणेन । अपा- सरत् तत्स्थानान्निरगच्छत् । राजकन्येति-राजकन्याया अङ्गुलीयकेन मुद्रिकया मुद्रितां कृतचिह्नाम् । राजकन्ययैव प्रेषितमिति सूचनार्थं मुद्रया चिह्नितमकरोदिति भावः । वासेति-वासताम्बूलं कर्पूरादिना सुगन्धीकृतं ताम्बूलं पट्टांशुकयुगलं क्षौमवस्त्रयुगं भूषणावयवाः अलंकारभेदाश्च गर्भेऽभ्यन्तरे यस्यास्ताम् । वङ्गे- रिकां वेत्रपुटिकाम् । 'वङ्गेरी वेत्रपुटिके'ति वैजयन्ती । झांपीति प्रसिद्धाम । राग- मञ्जर्या इति-पेटिकेयं रागमञ्जर्यर्थं नीयत इति कपटेन कथयित्वेत्यर्थः । ( ६० ) अगाधे अतिगभीरे । राग एव सागरस्तस्मिन् । अनुरागसमुद्रे । नावं नौकाम् । उपलभ्य प्राप्य । परमत्यर्थमहृष्यत हृष्टोऽभवत् कान्तक इति शेषः । अवस्थान्तराणि कामदशाविशेषाञ् । सुदारुणानि सोढुमशक्यानि । व्याव- र्णयन्त्या विशेषेण कीर्त्तयन्त्या । स कान्तकः । सुदूरमत्यन्तम् । उद्माद्यत उन्म-

हो गया । मैंने ( श्रृगालिकाने ) भी इशारेसे चातुर्य प्रदर्शित कर दिया । ( कान्तकने समझा कुमारी मेरे पर राग करके हंसी तथा मैंने उसे और पुष्ट कर दिया ) । उस मुग्ध कान्तकको सज्जित धनुषसे युक्त कामदेवने विषलिप्त मुखवाले बाणोंसे ऐसा वेधा कि, वह कान्तक किसी प्रकारसे वहांसे हटनेमें समर्थ हुआ । सायंकालमें मैं, राजपुत्री (अम्बालिका) की अंगूठीकी मोहरके साथ एक बेंतकी पिटारीमें सुगन्धित पान, रेशमी साड़ी और चादर ( ओढ़नी ) तथा गहने रख करके एक बालिकाद्वारा उस पिटारीको कान्तकके गृह ले गयी । ( ६० ) अति गम्भीर ( गहिरे ) अनुराग समुद्रमें निमग्न हुए उस कान्तकने मुझे नाव के समान पा करके अत्यन्त हर्ष प्राप्त किया । राजकुमारी अम्बालिकाकी कामदेवकी अत्यन्त पीड़िभावस्था मेरे द्वारा वर्णन किये जाने पर वह दुर्मति अत्यन्त उन्मत्त हो गया । जब उस कान्तकने याचना की तब मैंने ( श्रृगालिकाने ) उसे यह बताया कि, आपकी वल्लभाने

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

मुखताम्बूलोच्छिष्टानुलेपनं निर्माल्यं मलिनांशुकं चान्येद्युरुपाहरम्। तदी- यानि च राजकन्यार्थमित्युपादाय च्छन्नमेवापोढानि । इत्थं च संधुक्षित- तमन्मथाग्निः स एवैकान्ते मयोपमन्त्रितोऽभूत्—‘आर्य, लक्षणान्येव तवाविसंवादीनि । तथा हि मत्प्रातिवेश्यः कश्चित्कार्त्तिकः ‘कान्तक- स्य हस्ते राज्यमिदं पतिष्यति, तादृशानि तस्य लक्षणानि’ इत्यादिक्षत् । ( ६१ ) तदनुरूपमेव च त्वामियं राजकन्या कामयते । तदेकाप- त्यंश्च राजा तया त्वां समागतमुपलभ्य कुपितोऽपि दुहितुर्मरणभयान्नो-

त्तीकृतः । तत्प्रार्थिता-तेन कान्तकेन याचिता। त्वत्प्रियेति-तव वल्लभया प्रेरित- मित्युकत्वा। मुखताम्बूलं चर्वितवावशिष्टाम्बूलं, उच्छिष्टानुलेपनमुपभुक्तावशि- ष्टाङ्गरागम्। निर्माल्यं भुक्तावशिष्टपुष्पम्। मलिनांशुकं परिहितवस्त्रम् । अन्येद्यु- रपरदिवसे । उपाहरम् उपहृतवती तस्मै दत्तवतीत्यर्थः । तदीयानि कान्तकसम्ब- न्धीनि राजकन्यार्थं राजकन्यायाः कृते नयामीति कथयित्वेत्यर्थः । छन्नमेव गुप्तमेव । अपोढानि त्यक्तानि मयेति शेषः। इत्थमनेन प्रकारेण । संधुक्षितम- न्मथाग्निः । प्रज्वलितमदनानकः । स कान्तकः । उपमन्त्रितः उपदिष्टः । लक्षणानि हस्तपदादिचिह्नानि । अविसंवादीनि अविरुद्धानि शोभनानीति यावत् । प्राति- वेश्यः-प्रतिवेशी । कार्त्तिकः सामुद्रिकः । आदिक्षत् अकथयत् । ( ६१ ) तदनुरूपं कार्त्तिकोदेशानुकूलम् । तदेकापत्यः सा कन्यैव एक- मद्वितीयमपत्यं यस्य सः । तथा राजकन्यया । समागतं सम्मिलितम् । उपलभ्य- ज्ञात्वा। नोच्छेत्स्यति तव प्राणांश्च नाशयिष्यतीत्यर्थः । प्रत्युत वैपरीत्येन । अय-

यह चर्वित पान, उपभुक्त किया हुआ लेपन जो देह में लगाया जाता है कार्यमें उपभोग किये हुए पुष्प और काम में लाये हुए कपड़े दिये हैं। जिन्हें मैं ही अपने पाससे ले गयी थी। उस कान्तकके द्वारा प्रदत्त उपहार राजकन्याके लिये ला गुप्त रीतिसे छिपाकर फेंक दिया । इस रीतिसे उसकी कामाग्नि प्रज्वलित करके उस कान्तकसे ही एकान्तमें एक दिन मैंने उपदेश दिया । 'हे आर्य ! (राजकन्याके) पद-हस्त आदिके चिह्न आपके अनुकूल हैं। क्योंकि, मेरे सन्निकटमें रहनेवाले एक सामुद्रिकने यह कहा था (आपके विषयमें) कि 'यह राज्य कान्तकको मिलेगा, क्योंकि, उसको ऐसी रेखाएं पड़ी हैं।' (६१) सामुद्रिकके कथनानुसार यह राजकन्या आपको चाहती है। राजाको एक ही सन्तान है अत एव उसके साथ समागमकी वार्ता जानने पर भी यदि राजा क्रोधित भी हुए तो आपको मारेंगे नहीं। क्योंकि, आपके मरणसे कन्यामरण हो

१४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां च्छेत्स्यति । प्रत्युत प्रापयिष्यत्येव यौवराज्यम् । इत्थं चायमर्थोऽर्थानु- बन्धी । किमिति तात, नाराध्यते । यदि कुमारीपुरप्रवेशाभ्युपायं नाव- बुध्यसे । ननु बन्धनागारभित्तेर्व्यामत्रयमन्तरालमारामप्राकारस्य केनचित्तु हस्तवतैकागारिकेण तावतीं सुरङ्गां कारयित्वा प्रविष्टस्योपवनं तवोपरिष्टादस्मदायत्तैव रक्षा । 'रक्ततरो हि तस्याः परिजनो न रहस्यं भेत्स्यति' इति । ( ६२ ) सोऽब्रवीत्—'साधु भद्रे, दर्शितम् । अस्ति कश्चित्तस्करः

मर्थः । इदं प्रयोजनम् । अर्थानुबन्धी प्रयोजनान्तरसाधकः । तातेति सप्रणयमाम- न्त्रणम् । आराध्यते सेव्यते क्रियत इति यावत् । नावबुध्यसे न जानासि । ननु तर्हीत्यर्थः बन्धनागारभित्तेः कारागृहकुड्यात् । व्यामत्रयं व्यामः परिमाणविशेष- स्तस्य त्रयम् । 'व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरमित्यमरः । अन्तरालं व्य- वधानम् । आरामप्राकारस्य-उपवनप्राचीरस्य । हस्तवता क्षिप्रकारिणा । ऐकागारिकेण चौरेण । 'चौरैकागारिकस्तेनदस्युतस्करमोषकाः' इत्यमरः । तावतीं तत्प्रमाणाम् । सुरङ्गां बिलम् । उपरिष्टादग्रे-उपवनप्रवेशानन्तरमित्यर्थः । अस्म- दायत्ता अस्मदधीना । रक्षा गुप्तिः । अनन्तरं वयमेव त्वां रक्षिष्याम इति भावः । रक्ततरः अतिशयेनानुरक्तः । तस्याः राजकन्यायाः । परिजनः सेवकवर्गः । रहस्यं गोपनीयम् । भेत्स्यति प्रकाशयिष्यति । ( ६२ ) सः कान्तकः । साधु सम्यक् । सगरसुतानां सगरराजपुत्राणाम् । ये

जायगा । प्रत्युत, आपको युवराजपदाधिकारी नियुक्त कर देंगे । इस तरहसे यह बात राजरूपार्थसाधिका है । हे तात ! आप इसे आरम्भ क्यों नहीं करते ? यदि आप राजकुमारी के अन्तःपुर (रनिवास) के प्रवेश का मार्ग नहीं जानते हैं तो, (सुनिये) रनिवासके बागकी चहारदिवारी (दीवार) आपके कारागारकी दीवारसे केवल तीन हाथकी दूरी पर है । किसी क्षिप्रकारीमें कुशल चोरसे उतने स्थानकी पृथिवीमें बिल (सुरंग) लगवाओ । (और) प्रवेश करो । पुनः प्रवेश पानेके बाद वहाँ अन्तःपुरकी रक्षा तो, हम लोगोंके हाथोंमें है । (वहाँ हम लोग आपकी रक्षा कर लेंगी) । उस राजकुमारीके परिजनवर्ग इतने अनुकूल हैं कि, वे रहस्यको कभी प्रकट न करेंगे । (६२) उस कान्तकने कहा—'हे कल्याणि ! आपने ठीक कहा, एक चोर सुरंग

खननकर्मणि सगरसुतानामिवान्यतमः । स चेल्लब्धः क्षणेनैतत्कर्म सा- धयिष्यति' इति । 'कतमोऽसौ, किमिति न लभ्यते' इति मयोक्ते 'येन तद्धनमित्रस्य चर्मरत्नं मुषितम्' इति त्वामेव निरदिक्षत् । 'यद्येवमेहि, त्वयास्मिन्कर्मणि साधिते चित्रैरुपायैस्त्वामहं मोचयिष्यामीति शपथपूर्वं तेनाभिसंधाय सिद्धेऽर्थे भूयोऽपि निगडयित्वा 'योऽसौ चोरः स सर्वथोप- क्रान्तः, नतु धाष्टर्यभूमिः प्रकृष्टवैरस्तदजिनरत्नं दर्शयिष्यति' इति राज्ञे विज्ञाप्य 'चित्रमेनं हनिष्यसि, तथा च सत्यर्थः सिद्ध्यति, रहस्यं च न

खलु यज्ञीयाश्वान्वेषणाय पृथ्वीं खनित्वा पातालं गतवन्तस्ते खननकर्मणि दक्षतमा इति भावः । लब्धः प्राप्तः स्यादिति शेषः । मया शृगालिकया । त्वामेव भवन्तमेव । अपहारवर्मणमित्यर्थः । निरदिक्षत् निर्दिष्टवान् । यद्येवमेहीत्यादि न स्रवती- त्यन्तं वाक्यं शृगालिकायाः । त्वया-चर्मरत्नचोरेणापहारवर्मणेत्यर्थः अस्मिन् कर्मणि खननकार्ये । तेन चोरेण । अभिसन्धाय प्रतिज्ञां कृत्वा । निगडयित्वा बद्ध्वा । उपक्रान्तः चिकित्सितः उपदेशादिना बोधितः । धाष्टर्यभूमिः धृष्टः । प्रगल्भ इत्यर्थः । प्रकृष्टवैरः बद्धवैरः । चित्रं विचित्रेणोपायेनेत्यर्थः । एनं चोरमपहार- वर्माणम् । तथा च सति-एवं जाते । अर्थः प्रयोजनम् । स्रवति क्षरति प्रकाशत इति यावत् । मया शृगालिकया । सः कान्तकः । प्रतिपद्य स्वीकृत्य । मां शृगा-

लगानेमें राजा सगरके पुत्रोंके सदृश अद्वितीय है (जैसे-राजा सगरके पुत्रोंने पृथ्वी खोद डाली थी उन्हींके समान खोदनेमें निपुण ) यदि वह मिल गया तो, यह कार्य क्षणभरमें हो जायगा ।' 'वह कहां पर है, क्यों नहीं उसे प्राप्त करते हो ?' मेरे ऐसे कहनेपर उस कान्तकने कहा-'जिसने धनमित्रकी उस चर्मरत्नभस्त्रिकाको चुराया है।' ऐसा कहते हुए उसने आपको (अपहारवर्माको) निर्देश किया है। यदि ऐसा है, तो (शृगालिका ने उससे कहा) कि, आप उससे कहें तुम्हें (अपहारवर्माको) मैं (कान्तक) अनेक प्रकारके यत्नोंसे कारागार (जेलखाने) से मुक्त कर दूँगा, यदि तुम मेरा यह काम (सेंध लगाना) कर दोगे। इस प्रकारसे उससे शपथपूर्वक प्रतिज्ञा करा करके कार्य हो जाने पर उसे फिर बांध करके अंगराजसे कहना कि, 'जो चोर जेलखानेमें है, उसे सदा उपदेश ही दिया जाता है। लेकिन, वह बड़ा प्रगल्भ है। धनमित्रसे पूरी शत्रुता रखता है। चर्मरत्नभस्त्रिकाके विषयमें कुछ नहीं कहता है।' 'इसको विचित्र तरहसे प्राणदण्ड दिया जाय।' ऐसा होने पर-उसके मर जानेपर-अपना काम भी सिद्ध हो जायगा और रहस्य भी न प्रकाशित होगा। इस रीतिसे, मेरी उक्ति पर, वह अति पुलकित हो गया और (मेरी राय) स्वीकार करके मुझे ही आपको (अपहार-

१६८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां स्रवति' इति मयोक्ते सोऽतिहृष्टः प्रतिपद्य 'मामेव त्वदुपप्रलोभने नियुज्य बहिरवस्थितः । प्राप्तमितः परं चिन्त्यताम्' इति । ( ६३ ) प्रीतेन च मयोक्तम्—'मदुक्तमल्पम् , त्वन्नय एवात्र भूयान् । आनयैनम्' इति । अथानीतेनामुना मन्मोचनाय शपथः कृतः, अहं च रहस्यानिर्भेदाय विनिगडीकृतश्च स्नानभोजनविलेपनान्यनुभूय नित्यान्ध- काराद्भित्तिकोणादारभ्यौरगास्येन सुरङ्गामकरवम् । अचिन्तयं चैवम्— 'हन्तुमनसैवामुना मन्मोचनाय शपथः कृतः । तदेनं हत्वापि नासत्यवा- लिकाम् । त्वदुपप्रलोभने-तवापहारवर्म्मण उपप्रलोभने वशीकरणे । बहिः कारागृह- बहिर्भागे । प्राप्तम् अनन्तरकरणीयम् । ( ६३) मया अपहारवर्मणा । मदुक्तमित्यादि-मया यदुक्तं तदल्पमेव किन्तु त्वन्नयस्त्वन्नीतिरेव भूयानधिक इति । एनं कान्तकम् । आनय मत्समपिम्इति शेषः । अहमपहारवर्मा । रहस्यानिर्भेदाय रहस्याप्रकाशाय । विनिगडीकृतः बन्धनान्मोचितः । अनुभूय कृत्वा । नित्यान्धकारात् सततान्धकाराच्छन्नात् । उरगास्येन-सर्पमुखाकारास्त्रविशेषेण । हन्तुमनसा मां हन्तुकामेन । अमुना कान्त- केन । असत्यवाददोषेण मिथ्यावचनरूपापराधेन । स्पृश्ये स्पृष्टो भवामि । निष्पततः कारागृहान्निर्गच्छतः । प्रसार्यमाणपाणेः प्रसारितकरस्य । तस्य कान्तकस्य । पादेन वर्माको ) वशमें लानेके लिये, नियुक्त किया है । और स्वयं बाहर बैठा हुआ है । इसके विषयमें जो कर्त्तव्य आप समझें सो करें ।' ( ६३ ) मैंने प्रसन्नतापूर्वक कहा—'मैंने तुमसे ( शृगालिकासे ) थोड़ा कहा था किन्तु, तुम्हारी नीतिने इसे अधिकरूपमें रच दिया । उस कान्तकको बुला लाओ ।' कान्तकके आनेके अनन्तर उसने मेरे लिये छोड़ देनेकी शपथ की । मैंने रहस्य न प्रकट करनेकी शपथ खायी । शपथादिके बाद उसने मेरी बेड़ियां खोल दी । स्नान, भोजन, तैल, इत्र आदिसे मेरा स्वागत सम्मान किया । मैंने भी सदा अन्धेरी रहनेवाली दीवालके कोनेमें सर्पमुखाकार कुदालसे खोदना प्रारम्भ किया और सेंध लगा दी । मनमें मैंने विचार किया कि, 'इस कान्तकने मुझे मार डालनेकी इच्छासे ही यह शपथ, मुझे छोड़नेके बहाने से ली है । यदि मैं ही इसे मार डालूं, तो, मुझे मिथ्या वचनरूपापराधदोष न लगेगा ।' ( ऐसा सोच करके ) ज्यों ही कारागाराध्यक्ष कान्तकने मुझे बद्ध करनेके लिए हाथोंको बढ़ाया त्यों ही मैंने उसकी छातीमें लात मारी और उसे पटक दिया । उसके Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६६ दृढोपेण स्पृश्ये' इति । निष्पततश्च मे निगडनाय प्रसार्यमाणपाणेस्तस्य पादेनोरसि निहत्य पातितस्य तस्यैवासिधेन्वा शिरो न्यकृन्तम् । अकथयं च शृगालिकाम्—'भण भद्रे, कथंभूतः कन्यापुरसंनिवेशः ? महानयं प्रयासो मा वृथैव भूत् । अमुत्र किंचिच्चोरयित्वा निवर्तिष्ये' इति । ( ६४ ) तदुपदर्शितविभागं चावगाह्य कन्यान्तःपुरं प्रज्वलत्सु मणि- प्रदीपेपु नैकक्रीडाखेदसुप्तस्य परिजनस्य मध्ये महितमहार्घरत्नप्रसुप्तसिं- हाकारदन्तपादे हंसतूलगर्भशय्योपधानशालिनि कुसुमलबच्छुरितपर्यन्ते मम चरणेन । पातितस्य भूमाविति शेषः । तस्यैव कान्तकस्यैव । असिधेन्वा छुरि- कया । न्यकृन्तम् । अच्छिन्दम् । भण-कथय । कथम्भूत्तः कीदृशः । कन्यापुर- सन्निवेशः कन्यान्तःपुरसंस्थानम् । प्रयासः श्रमः माभूत्-न भवतु । मा योगे लुङ् अडागमप्रतिषेधश्च । अमुत्र कन्यान्तःपुरे । निवर्त्तिष्ये परावर्त्तितो भविष्यामि (६४) तदुपदर्शितविभागं शृगालिकाकथितप्रदेशम् । इदं कन्यान्तःपुरस्य विशेषणम् । अवगाह्य प्रविश्य । मणिप्रदीपेपु रत्नदीपेपु । नैकैति-नैकाभिः अनेक- विधाभिः क्रीडाभिः केलिभिर्यः खेदः परिश्रमस्तेन सुप्तस्य निद्रितस्य । महितेति- महितैरुत्कृष्टैर्महार्घरत्नैर्बहुमूल्यहीरकादिभिः प्रसुप्ताः खचिताः सिंहाकाराः सिंहा- कृतयो दन्तपादा गजदन्तनिर्मिताः पर्यङ्कपाददेशा यस्य तस्मिन् । हंसेति-हंसवत् शुभ्रास्तूलो गर्भे-अभ्यन्तरे ययोस्तादृशाभ्यां शय्योपधानाभ्यामास्तरणोपवर्हाभ्यां शालते शोभते यत्तस्मिन् । कुसुमेति-कुसुमानां पुष्पाणां लवैर्लेशैश्छुरितो व्याप्तः पर्यन्तः प्रान्तभागो यस्य तस्मिन् । एतानि पर्यङ्कतलविशेषणानि । पर्यङ्कतले गिर पड़ने पर मैंने उसीकी छुरीसे उसका सिर काट डाला । शृगालिकासे कहा—'हे भद्रे ! बताओ, राजकुमारीका अन्तःपुरका कैसा सन्निवेश ( स्थान ) है । जिससे यह महान् परिश्रम व्यर्थ न होवे । अर्थात्—ठीक रास्ता बतादो, तो मैं वहां चला जाऊं । वहांसे कन्यान्तःपुरसे कुछ चुरा करके लौटना चाहिये।' (६४) शृगालिकाद्वारा बताये हुए प्रदेशसे कन्यान्तःपुरमें पहुंच करके, (वहांका जो दृश्य देखा उसका वर्णन इस प्रकार है) देखा कि, रत्नप्रदीप प्रकाशित हो रहा है। अनेकों रीतिी केलियों द्वारा उत्पन्न परिश्रमसे सोते हुए परिजनोंके बीचमें बहुमूल्य रत्न हीरकादिसे जटित सिंहाकार (सिंहके आकारवाले) हाथी-दांतके पैरोवाले हंसके समान सफेद आस्तरण (चांदनी, तकिया, तोषक) आदिसे शोभित फूलोंके किसलयोंसे परिव्याप्त पलंगके ऊपर दाहिने पैरके ऊपर बायें पैरका पिछला हिस्सा जिसमें थोड़ी Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF २०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां पर्यङ्कतले दक्षिणपादपाष्ण्र्यधोभागानुवलितेतरचरणाग्रपृष्ठम् , ईषद्विवृत- मधुरगुल्फसंधि, परस्पराश्लिष्टजङ्घाकाण्डम् , आकुञ्चितकोमलोभयजानु, किंचिद्वेल्लितोरुदण्डयुगलम् , अधिनितम्बस्रस्तमुक्तैकभुजलताग्रपेशलम् , अपाश्रयान्तनिमिताकुञ्चितेतरभुजलतोत्तानतलकरकिसलयम् , आभुग्नश्रो- णिमण्डलम्, अतिश्लिष्टचीनांशुकान्तरीयम्, अनतिवलिततनुतरोदरम् , अतनुतरनिःश्वासारम्भकम्पमानकठोरकुचकुड्मलम् , आतिरश्चीनबन्धुर- खट्वायाम् । दक्षिणेति-दक्षिणपादस्य पाष्र्णेः पश्चाद्भागस्याधोभागेन निम्नप्रदेशेन अनुवलितं युक्तं इतरचरणस्य वामपादस्याग्रपृष्ठमग्रभागोपरितलं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा-तथेति इदं वक्ष्यमाणानि च क्रियाविशेषणानि । ईषदिति-ईषद्विवृतः किञ्चित्प्रकटितो मधुरो मनोहो गुल्फयोर्घुटिकयोः सन्धिः संयोगो यस्मिन् तद् यथा तथा । परस्परेति-परस्परमन्योन्यमाश्लिष्टः संलग्नो जंघाकाण्डो यस्मि- स्तद् यथा तथा। आकुञ्चितेति-आकुञ्चिते ईषद्वक्रीकृते कोमले उभयजानुनी यस्मिंस्तद् यथा तथा। किञ्चिदिति-किञ्चिद्वेल्लितमीषत्सङ्कुचितमूरुदण्डयुगलं यस्मिंस्तद् यथा तथा । अधिनितम्बेति-अधिनितम्बं नितम्बस्योपरिस्रस्तं शि- थिलं यथा स्यात्तथा मुक्तं निःक्षिप्तं यदेकस्या भुजलताया अग्रम्ग्रभागस्तेन पेशलं मनोज्ञं यथा तथा । अपाश्रयेति-अपाश्रयस्य पर्यङ्कशिरोभागस्यान्ते प्रान्ते निमितं निःक्षिप्तम् आकुञ्चितेतरायाः प्रसारिताया भुजलताया बाहुवल्लयाः, उत्तानं तलं यस्य तादृशः करः किसलयमिव करकिसलयं यस्मिंस्तद् यथा तथा। आभुग्नश्रो- णिमण्डलं ईषद्वक्रीकृतनितम्बम् । अतिश्लिष्टेति-अतिश्लिष्टं अतिशयेन शरी- रलग्नं चीनांशुकस्य चीनदेशीयसूक्ष्मवस्त्रस्यान्तरीयमधोवस्त्रं यस्मिंस्तद् यथा तथा। अनतीति-अनतिवलितंमीषत्कम्पितं तनुतरमतिशीणमुदरं कुक्षिदेशो यस्मिंस्तत्तथा तथा । अतनुतरेति-अतनुतरेण दीर्घेण निःश्वासारम्भेन कम्प- माने चंचले कठोरे अतिदृढे कुचकुड्‌मले स्तनमुकुले यस्मिंत्तद्यथा तथा निद्रि- मनोहर गुल्फोंकी टेहुनेकी सन्धि प्रकटित है। थोड़े संकुचित एवं परस्पर सटे हुए जंघास्तम्भोंसे युक्त और थोड़े संकुचित कोमल दोनों जानुओं ( घुटनों ) से युक्त, एवं कुछ संकुचित ऊरुदण्डों ( जांघों ) से परिव्याप्त तथा नितम्ब भागके ऊपर एक शिथिल लतारूपी हस्त बड़ा सुन्दर दीख रहा है। पलंगके शिरोभागमें संकुचित करके धरा हुआ दूसरा लतारूपी हाथ जिसका तल ( हथेली ) उत्तान है। पल्लवके समान सुन्दर दिखायी दे रहा है। जिसने अपना नितम्बस्थल थोड़ा संकुचित कर लिया है। जिसके शरीरके अधोभागमें अतिशय करके चीन देशके बारीक रेशमी वस्त्र शोभा दे रहे हैं। Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

शिरोधरोद्देशदृश्यमाननिष्टप्ततपनीयसूत्रपर्यस्तपद्मरागरुचकम्, अर्धल- दयाधरकर्णपाशनिभृतकुण्डलम्, उपरिपरावृत्तश्रवणपाशरत्नकर्णिकाकिरण- मञ्जरीपिञ्जरितविषमव्याविद्धाशिथिलशिखण्डबन्धम्, आत्मप्रभापटलदु- र्लक्ष्यपाटलोत्तराधरविवरम्, गण्डस्थलीसंक्रान्तहस्तपल्लवदर्शितकर्णावतं- सकृत्यम्, उपरिकपोलादर्शवलनिषक्तचित्रवितानपत्रजातजनितविशेषक-

ताया निःश्वासाधिक्यादतनुतरेणेति । आतिरश्चीनेति-आतिरश्चीने ईषद्वक्रे बन्धुरे उन्नतानते शिरोधरोद्देशे ग्रीवाप्रदेशे दृश्यमानं लक्ष्यमाणं निष्टप्ते गलिते तप- नीयसूत्रे सुवर्णतन्तौ पर्यस्तं लम्बमानं पद्मरागरुचकं पद्मरागनिर्मितग्रीवाभरणवि- शेषो यस्मिंस्तद् यथा तथा । अर्धलक्ष्येति-अर्धलक्ष्यः अर्धदृश्यमानः अधरः अधोभागो यस्य तादृशमिति कुण्डलविशेषणं कर्णपाशे शोभनकर्णे निभृतं निश्चलं कुण्डलं यस्मिन् कर्मणि तद् तथा तथा । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे परावृत्तः समुत्तानो यः श्रवणपाशः कर्णपाशस्तस्य रत्नकर्णिकायाः रत्ननिर्मित- कर्णाभरणस्य किरणमञ्जरीभिर्मयूखमालाभिः पिञ्जरितः पिञ्जीकृतः विषमव्या- विद्धः । विषमप्रकारेण बद्धः वेणीकृत इति यावत् अतएवाशिथिलः अस्तस्तः शिखण्डबन्धः केशकलापो यस्मिंस्तत्तथा तथा। आत्मप्रभेति-आत्मनः स्वस्यैव प्रभापटलेन कान्तिनिचयेन दुर्लक्ष्यमविभाव्यं पाटलस्य श्वेतरक्तस्य उत्तराधर- स्योष्ठस्य विवरं छिद्रं यस्मिंस्तत्तथा तथा । गण्डस्थलीति-गण्डस्थल्यां कपोल- देशे संक्रान्तो मिलितो यः करपल्लवः करकिसलयं तेन दर्शितं प्रकटितं कर्णा- वतंसस्य कर्णभूषणस्य कृत्यं कार्यं यस्मिंस्तत्तथा तथा । कपोलसंक्रान्तकर एव तस्याः कर्णपल्लवोऽभवदिति भावः । उपरीति-उपरिकपोलः उत्तानगण्डप्रदेशः स एवादर्शो मुकुरस्तस्य तले निषक्तेन प्रतिबिम्बितेन चित्रवितानस्य नानावर्णो- ल्लोचस्य पत्रजातेन पत्राकारचिह्नसमूहेन जनिता उत्पादिता विशेषकक्रिया

जिसका अतिक्षीण अक्षि प्रदेश कुछ कम्पित हो रहा है। दीर्घ निःश्वासोंके आनेसे कठोर कुचमंडल कम्पमान हो रहा है। (क्योंकि सोनेमें सांस वेगसे चलती है) जिसके गलेमें पद्मराग मणिकी माला है जो, सुवर्णके तारोंसे गूंथी हुई कुछ इधर-उधर तिरछी पड़ी हुई है। जिसके कानोंका आधा हिस्सा दिखाई दे रहा है ऐसे सुन्दर कानोंमें जिसने कुण्डल धारण किये हैं। जिसने अपने कानोंके ऊपरी भागमें रत्ननिर्मित कर्णिकाभूषण धारण किया है जिसकी किरणजालोंकी प्रभा से, विषम रूपसे बांधे गये जिससे कुछ ढीले भी पड़ गये हैं ऐसे केशकलापोंकी, शोभा (कृष्णत्व) को पीला बना दिया है। जिसने अपनी कान्तिके पुञ्जसे पाटल (श्वेतरक्त) अपने ओष्ठविवरको दुर्लक्ष्य बना दिया है।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF २०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां क्रियम्, आमीलितलोचनेन्दीवरम्, अविभ्रान्तभ्रूपताकम्, उद्भिद्यमानश्रम- जलपुलकभिन्नशिथिलचन्दनतिलकम्, आननेन्दुसंमुखालकलतां च विश्र- ब्धप्रसुप्तामतिधवलोत्तरच्छदनिमग्नप्रायैकपार्श्वतया चिरविलसनखेदनि- श्चलां शरदम्भोधरोत्सङ्गशायिनीमिव सौदामनीं राजकन्यामपश्यम् । ( ६५ ) दृष्ट्वैव स्फुरदनङ्गरागश्चकितश्चोरयितव्यनिरुपहस्तयैव ताव- तिलकक्रिया यस्मिंस्तद्यथा तथा । आमीलितेति-आमीलिते निमीलिते लोचने इन्दीवरे नीलोत्पले इव यस्मिंस्तद्यथा तथा । अविभ्रान्तेति-अविभ्रान्ते निश्चले भ्रुवौ पताके इव यस्मिन् तद्यथा तथा । उद्भिद्येति-उद्भिद्यमानेन निर्गच्छता श्रमजलपुलकेन घर्मजनितरोमाञ्चेन भिन्नं मिश्रितमत एव शिथिलं कपालाद् गलितं चन्दनतिलकं यस्मिंस्तद्यथा तथा । आननेति-आननेन्दोर्मुखचन्द्रस्य सम्मुखे अलकाश्चूर्णकुन्तला लता इव यस्मिंस्तद्यथा तथा । अत्रालकानां कल- ङ्कसाम्यं बोद्धव्यम् । विश्रब्धसुप्तां निःशङ्कनिद्रिताम् । अतिधवलेति-अतिधवले- ऽतिशुभ्रे उत्तरच्छदे। आस्तरणे निमग्नप्रायः बाहुल्येन मग्नः एकः पार्श्वो यस्या- स्तस्या भावः तया । चिरेति-चिरं दीर्घकालं विलसनेन स्फुरणेन यः खेदः श्रम- स्तेन निश्चलां स्थिराम् । शरदिति-शरदम्भोधरस्य शारदमेघस्योत्सङ्गे क्रोडे शेते तच्छीलाम् सौदामनीं विद्युत्म् । ( ६५ ) स्फुरदनङ्गरागः स्फुरन् वर्धमानः अनङ्गस्य कामस्य राग आवेशो जिसने गालोंपर रखे हुए पल्लवरूपी हाथोंसे अपने कर्णावतंसके कृत्यको प्रकट कर दिया है। ( उसके कपोल-संक्रान्त हाथ ही कर्णपल्लव थे)। जिसका उपरी कपोलप्रदेश ही मानो, सीसा हो, उसी सीसेके तलपर प्रतिबिम्बित अनेकवर्णोंके उल्लोच वही मानो पत्र हों उसीपर उत्पन्न पत्राकार रूपमें समूहके जो तिलकक्रिया ( ऐसी ) जिसने अपने नीले कमलके समान नेत्र बन्द कर लिये हैं। जिसकी निश्चल भौंहें झण्डेके समान हैं। जिसके तिलकका चन्दन घर्मजनित रोमाञ्चसे उत्पन्न पसीनेके जलसे कुछ आर्द्र होकर बहने लगा। मुखचन्द्रके सम्मुख चूर्णकुन्तल बाल लताके समान है। अत्यन्त सफेद आस्तरणके ऊपर एक करवटसे घोर निद्रामें सोयी है। और जो अत्यन्त विस्फुरणके परिश्रमसे निश्चलसी दीख रही है। वह मानो, शरत्कालीन मेघके उत्संग ( गोद ) में सोयी हुई विद्युत्के समान है। ऐसी राजकुमारीको देखा। ( ६५ ) देखते ही मैं कामदेवके रागसे विह्वल होकर चोरीकी इच्छा भूल गया और Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । २०३ चोर्यमाणहृदयः किंकर्त्तव्यतामूढः क्षणमतिष्ठम् । अतर्कयम् च-'न चेदिमां वामलोचनामाप्नुयां न मृष्यति मां जीवितुं वसन्तबन्धुः । असंकेतितप- रामृष्टा चेयमतिबाला व्यक्तमार्त्तस्वरेण निहन्यान्मे मनोरथम् । ततोऽहमे- वाह्नयेय । तदियमत्र प्रतिपत्तिः' इति । (६६) नागदन्तलग्ननिर्या सकल्कवर्णितं फलकमादाय मणिसमुद्ग- काद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य तां तथाशयानां तस्याश्च मामाबद्धाञ्जलिं चरण- यस्य सः । चकितः सम्भ्रान्तः । चोरयितव्यनिस्पृहः चोरयितव्ये चौर्यकर्मणि निस्पृहो निरभिलाषः । तया राजकन्यया । चोर्यमाणहृदयः अपह्रियमाणचित्तः । किंकर्त्तव्यतामूढः-किंकर्त्तव्यतायां साम्प्रतं किं कर्त्तव्यमिति ज्ञानशून्यः । आप्नुयां लभेय । मृष्यति सहते । वसन्तबन्धुः मदनः । असंकेतितपरामृष्टा संकेत मकृत्वाव स्पृष्टा । व्यक्तं प्रकाशम् । आर्त्तस्वरेण आर्त्तस्वरं कृत्वेत्यर्थः । निहन्यान्नाशयेत्- विफलीकुर्यादिति यावत् । ततः यदि मे मनोरथो नश्येत्तर्हि । आहन्येय-आहतो भविष्यामीत्यर्थः । आङ्पूर्वकात् हन्धातोः कर्मणि विधिलिङ्युत्तमपुरुषैकवचनम् । आघ्रीयेति पाठो न साधीयान् अर्थप्रतीतेरभावात् । इयमत्र प्रतिपत्तिः- इदमत्र विधेयम् । (६६) नागदन्तेति नागदन्तेऽवलम्बनकाष्ठे लग्नं सम्बद्धं च तत् निर्यास- कल्केनिक्कणद्रव्यक्वाथेन वर्णितं रञ्जितं चेति कर्मधारयः । फलकं काष्ठपट्टिकाम् । उद्धृत्य बहिष्कृत्य । तां राजकन्याम् । तथा पूर्वोक्तप्रकारेण । शयानां निद्रिताम् । सामपहारवर्माणम् । आबद्धाञ्जलि कृतनमस्कारम् । चरणलग्नं पादपतितम् । किंकर्त्तव्यविमूढ (ज्ञानशून्य) हो करके स्वयं ही अपने चित्तको चुराया हुआ जान करके क्षणभर बैठ गया । मैं (अपहारवर्मा ) तर्कसे सोचने लगा- 'यदि मैं इस सुन्दर नेत्रोंवाली स्त्रीको न पा सका तो, यह मदन मेरे जीवनको नाश कर देगा । यदि मैं विना संकेत किये हुए इसका स्पर्श करूं तो यह चिल्ला देगी और उस कारणसे मेरे मनोरथ ही नष्ट हो जायेंगे । तथा मनोरथोंके नष्ट होने पर मैं ही मार डाला जाऊंगा । अत एव अब यह कर्त्तव्य है।' (६६) वहीं खूंटीपर टंगी (लटकी) हुई रंगीन चिकनी लाहसे परिमार्जित एक काठकी पट्टीको उतार लिया और जड़ाऊं कलमदानसे कलमको निकाल करके (उसी पट्टीपर ) मैंने उस राजपुत्रीका (उसी स्वप्नावस्थाका ) ज्योंका त्यों चित्र खींचा और अपनेको उसके पैरोंके नीचे हाथ जोड़े हुए खींचा तथा वहीं पर आर्यावृत्त भी लिख १४ द० कु० उ०

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu