दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 466, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रत्यावृत्तानां सैनिकानां मुखादाकर्ण्यासहादुःखोदन्वति मग्नमनसावुभावहं युष्मज्जननी च 'वामदेवाश्रमं गत्वैतद्वृत्तान्तं तद्विदितं विधाय प्राणपरि- त्यागं कुर्वः' इति निश्चित्य तदाश्रममुपगतौ तं मुनिं प्रणम्य यावत्तिष्ठतौ तावदेव तेन त्रिकालवेदिना मुनिना विदितमेवास्मन्मनीषितं निश्चयसव- बुध्य प्रावाचि—'राजन्, प्रथममेवैतत्सर्वं युष्मन्मनीषितं विज्ञानबलाद- ज्ञायि। यदेते त्वत्कुमारा राजवाहननिमित्ते कियन्तमनेहसमापदमासाद्य भाग्योदयादसाधारणेन विक्रमेण विहितदिग्विजयाः प्रभूतानि राज्यान्यु- पलभ्य षोडशाब्दान्ते विजयिनं राजवाहनं पुरस्कृत्य प्रत्येत्य तव वसु- मत्याश्च पादानभिवाद्य भवदाज्ञाविधायिनो भविष्यान्ति। अतस्तन्निमित्तं किमपि साहसं न विधेयम्' इति। तदाकर्ण्य तत्प्रत्ययाद्धैर्यमवलम्ब्याद्य- प्रभृत्यहं देवी च प्राणमधारयाव। इदानीमासन्नवर्तिन्यवधौ वामदेवाश्रमे गत्वा विज्ञप्तिः कृता—'स्वामिन्, त्वदुक्तावधिः पूर्णप्रायो भवति तत्प्रवृ- उत्कीर्य उन्मोच्य । अवाचयत् अपठत् । आश्वास्य आशीर्भिरभिनन्द्य । इतः पुष्पपुरात् । आमन्त्र्य निवेद्य । उपशिवालयं शिवालयसमीपे । स्कन्धावारम् शिविरम् । अनुपलब्ध्य अप्राप्य । असह्यदुःखोदन्वति दुःसहदुःखसागरे । अहं राजहंस इत्यर्थः । युष्मज्जननी वसुमतीत्यर्थः । तद्विदितं-तेन वामदेवेन विदितं ज्ञातम् । निश्चयमवबुध्य आवां प्राणपरित्यागे कृतनिश्चयाविति ज्ञात्वेत्यर्थः । विज्ञानबलात् ज्ञानप्रभावात् । अनेहसं कालम् । पुरस्कृत्य अग्रे कृत्वा । प्रत्येत्य प्रत्यावृत्य । भवदाज्ञाविधायिनो भवदादेशपालकाः । तत्प्रत्ययात् तस्य वामदेवस्य तक बैठे तब तक उन त्रिकालवेत्ता महामुनिने हम लोगोंके मनकी इच्छा जान ली। हमारे निश्चयको ज्ञातकर मुनिने कहा—'हे राजन् ! विज्ञानके बलसे (योगप्रभावसे) मैंने आपकी मनोकामना पूर्वमें ही ज्ञातकर ली। ये सब कुमार राजवाहनके लिये अनेक प्रकारके कष्टोंको कुछ कालतक भोगेंगे। भाग्यके उदय होनेपर असाधारण पराक्रमसे दिग्विजयकर अनेकों राज्योंको प्राप्तकर सोलह वर्षके अन्तमें राजवाहनको आगेकर आपके और रानी वसुमतीदेवीके चरणोंको प्रणाम करके आप लोगोंकी आज्ञामें दृढ़ रहेंगे अतः उन लोगोंके लिये कोई साहसका काम आत्महत्या आदि न करें।' ऐसा मुनिवाणी सुनकर उसी विश्वाससे धीरता धारण करके आजतक मैं और देवी वसुमती प्राणोंको धारण किये हुए हैं। अब वह अवधि समीप आई जानकर हम दोनों वामदेवजीके आश्रममें गये और उनसे प्रार्थना की—'हे प्रभो ! आपके कथनानुसार वह समय प्रायः समाप्ति पर है। क्या आप इस समय उन लोगों के (कुमारों के) विषय में कुछ