दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 316, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें३१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां त्तश्रोत्रो मुक्तकण्ठं रुदित्वा चिरस्य बाष्पाकुण्ठकण्ठः काष्ठान्याहृत्याग्निं स- न्धुक्ष्य राजमन्दिरद्वारे चितारोहणायोपक्रमिष्यसे । स तावदेव त्वत्पा- दयोर्निपत्य सामात्यो नरपतिरनूनैरथैंस्त्वामुपच्छन्द्य दुहितरं मह्यं दत्त्वा मद्योग्यतासमाराधितः समस्तमेव राज्यभारं मयि समर्पयिष्यति । सोऽय- मभ्युपायोऽनुष्ठेयो यदि तुभ्यं रोचते' इति । सोऽपि पटुविटानामग्रणी- रसकृदभ्यस्तकपटप्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा यथोक्तमभ्यधिकं च निपुणमुप- क्रान्तवान् । मस्यन्तं वैलक्ष्यं सलज्जत्वमुपेतः प्राप्तः । अनुनेतुं खेदमपनेतुम् । अनित्यतेति- शरीरस्य क्षणभङ्गुरत्वादिवर्णनेन । अत्रभवन्तं त्वां वृद्धविटमित्यर्थः । अदत्तश्रोत्रः- कर्णपातमकृत्वा अश्रुत्वेत्यर्थः । बाष्पेति-रोदनजनितबाष्पेण आसमन्तात् कुण्ठो रुद्धः कण्ठो यस्यासौ । आहृत्य-सञ्चित्य । संधुक्ष्य-प्रज्वाल्य । चितारोहणाय- चितामधिरोढुम् । उपक्रमिष्यसे आरप्स्यसे । स नरपतिरित्यनेन योज्यः । सामा- त्यः समन्त्रिकः । अनूनैरधिकैः । उपच्छन्द्य सन्तोष्य । दुहितरं स्वकन्याम् । मद्यो- ग्यतेति-मम योग्यतया पटुतया समाराधितो वशीभूतः । अनुष्ठेयो विधेयः । यदि तुभ्यं रोचते-यदि तवाभिमतं स्यादित्यर्थः । पटुश्चतुरः । विटानां धूर्त्ता- नाम् । अग्रणीः श्रेष्ठः । असकृदिति-असकृदनेकवारं अभ्यस्तः परिचितः कपटप्रव- ञ्जनश्छलरचना यस्य सः यथोक्तं मया यावत्कथितं, ततोऽपि अभ्यधिकं यन्मया नोक्तं तदपीत्यर्थः । निपुणमतिकौशलेन उपक्रान्तवान्-सम्पादितवान् । मन्त्रियोंके साथ आपके प्रति बहुत विनय करते हुये संसारकी नश्वरता दिखाते हुए बड़ी प्रार्थनापूर्वक स्तुति करेगा । किन्तु आप उन सब स्तुतियोंको अनसुनी करके मुक्त- कंठसे आँसुओंसे रुद्ध गलेके साथ रोना प्रारम्भ कर देना । रोते हुए राजाके दरवाजेपर ही काष्ठ (लकड़ी) एकत्र कर एक चिता बनाना एवं उसमें अग्नि जलाकर आप प्राण विसर्जन करनेको अधिरूढ़ होनेको उद्यत होना । तब वह राजा अवश्य अपने सचिवोंके साथ आकर आपके पैरोंपर गिरेगा एवं मेरी योग्यता पर मुग्ध होकर अपनी राजकुमारी- की शादी मेरे साथ कर देगा । सभी राज्यका भार भी मुझे ही समर्पित कर देगा । यही सुन्दर उपाय मैने सोचा है । यदि आपको रुचे तो आप इसे कार्यान्वित करें । उपर्युक्त वार्त्ता श्रवण करके उस धूर्त विटोंके अग्रणीने जो अनेक बार ऐसे प्रपंचयुक्त छल कपट कर चुका था । जिसे ऐसे जाल करने का अभ्यास था । उस पांचालशर्मा नामक विटने मेरे कहे हुए छलोंसे भी अधिक छल करके मेरा यह कार्य निपुणतासे सम्पा- दित किया ।