दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां तत्रैचोपाविशत् । अशंसच्च-सैषा मे प्राणसमा, यद्विरहो दहन इव दहति माम् । इदं च मे जीवितमपहरता राजपुत्रेण मृत्युनेव निरुष्मतां नीतः । न च शक्नोमि राजसूनुरित्यमुष्मिन्पापमाचरितुम् । अतोऽनया- त्मानं सुदृष्टं कारयित्वा त्यक्ष्यामि निष्प्रतिक्रियान्प्राणान् इति । सा तु पर्यश्रुमुखी समभ्यधात् - 'मा स्म नाथ, मत्कृतेऽध्यवस्यः साहसम् । यस्त्वमुत्तमात्सार्थवाहादर्थदासादुत्पद्य कोशदास इति गुरुभिरभिहितना- मधेयः पुनर्मदव्यासङ्गाद्वेशदास इति द्विषद्भिः प्रख्यापितोऽसि, तस्मिंस्त्व- सन्-अकथयत् मामिति शेषः । सा मया पूर्वमुक्ता । यद्विरहः यस्याः प्राणसमा- या विरहो विच्छेदः । दहनः अनलः । जीवितं प्राणान् । अपहरता-विनाशयता । राजपुत्रेण-भीमधन्वना । निरुष्मतां-निष्प्राणताम् । नीतः प्रापितः अहमिति शेषः । राजसूनुः राजपुत्र इति हेतोः । अमुष्मिन्-राजपुत्रे । पापमनिष्टम् । आच- रितुं विधातुम् । अतः प्रतीकारामसमर्थत्वात् । अनया मत्प्राणसमया । आत्मानं सु- दृष्टं कारयित्वा एतस्यां मेऽनन्यसाधारणोऽनुरागो वर्त्तत इति विश्वासमुत्पाद्येति भावः । निष्प्रतीति-निन्नास्ति प्रतिक्रिया प्रतीकारो येषां तान् । इत्यन्तं युवकवच- नम् । सा त्वित्यादि पुनर्मित्रगुप्तस्योक्तिः । सा चन्द्रसेनानाम्नी अङ्गना । पर्यश्रुमुखी- वाष्पपूर्णवदना रुदतीति यावत् । समभ्यधादकथयत् । मास्मेत्यस्य अध्यवस्य इति क्रियया सम्बन्धः । नाथेति सम्बोधनम् । मत्कृते मदर्थम् । अध्यवस्यः साहसं मा कार्षीः । मदर्थं त्वया प्राणा न त्यक्तव्या इति भावः । अध्यवस्य इति अधि-अव- पूर्वक सो धातोलँङि रूपम् । उत्तमात्-श्रेष्ठात् । सार्थवाहात् वणिजः । अर्थदास इति युवकस्य पितुर्नाम् । उत्पद्य-जन्म लब्ध्वा । कोशदास इति युवकस्य नाम । गु- रुभिः पित्रादिभिः । अभिहितनामधेयः कृतनामकरणः । मद्व्यासङ्गात्-मयि अव्या- सक्तेः कारणात् । वेशदासः-वेश्यादासः । द्विषद्भिः-तव शत्रुभिः । प्रख्यापितः- कहा- 'यह मेरी प्राणप्यारी है जिसका वियोग मुझे अग्नि के सदृश जलाता था । मेरे इस जीवनके अपहरण द्वारा राजकुमारने मुझे निष्प्राण बना दिया था । राजकुमार होनेके कारण मैं उसका कुछ भी अनिष्ट नहीं कर सकता हूँ। अत एव मैं अपना दर्शन इस अङ्गनाको कराकर अब अपने प्राणोंको त्याग दूँगा क्योंकि इसके अतिरिक्त मेरे पास कोई प्रतिक्रिया नहीं। उपर्युक्त बातें श्रवणकर रोती हुई चन्द्रसेना बोली- 'हे नाथ ! मेरे लिये आप ऐसा साहसका काम न करें क्योंकि श्रेष्ठ सार्थवाहसे आप उत्पन्न हुए हैं और आपके बड़े लोगोंने आपका नाम कोशदास रखा है। फिर मेरे ऊपर आपकी आसक्ति होनेके हेतु आपका नाम 'वेशदास' प्रख्यात किया है। ऐसे मुझपर अनुरक्त