दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां (७) मध्यविलम्बितलये द्रुतलये च मृदुमृदु प्रहरन्ती तत्क्षणं चूर्ण- पदमदर्शयत् । प्रशान्तं च तं निर्दयप्रहारैरुदपातयत् । विपर्ययेण च प्राशमयत् । पक्षमृज्वागतं च वामदक्षिणाभ्यां कराभ्यां पर्यायेणाभिघ्नती शकुन्तमिवोदस्थापयत् । दूरोत्थितं तं च प्रपतन्तमाहृत्य गीतमार्गमारच- यत् । प्रतिदिशं च गमयित्वा प्रत्यागमयत् । (८) एवमनेककरणमधुरं विहरन्ती रङ्गगतस्य रक्तचेतसो जनस्य (७) मध्येति-मध्यः साधारणो विलम्बितः अतिशिथिलो लयः पतनं यस्य तस्मिन्-द्रुतं शीघ्रं लयः पतनं यस्य तस्मिन् तथाभूते कन्दुके । मृदुमृदु-मन्दं मन्दम् । प्रहरन्ती-ताडयन्ती । चूर्णपदं-कन्दुकतन्त्रोक्तः क्रियाविशेषः, उक्तं च-गत्यागत्योरानुलोम्यं न्यूनाधिक्यक्षेपणं तच्चूर्णपदमिति । प्रशान्तं निश्चलं स्थितं कन्दुकम् । निर्दयप्रहारैः कठोरताडनैः । उदपादयत् उदक्षिपत् । विपर्ययेण- वैपरीत्येन । प्राशमयत् निश्चलमकरोत् । कन्दुकावतीति सर्वत्र कर्तृपदम् । पक्षं वशमागतम् । ऋज्वागतं-सारल्येनोपगतं कन्दुकमिति शेषः । पर्यायेण क्रमेण । अभिघ्नती-प्रहरन्ती । शकुन्तं-पक्षिणम् उदस्थापयत्-उदपातयत् । आहृत्य-मध्ये आकृष्य । गीतमार्गं-दशपदचंक्रमणरूपं गतिविशेषम् । आरचयत् कृतवती । गमयित्वा भ्रामयित्वा । प्रत्यागमयत्-पुनस्तत्रैवानयत् । (८) एवमनेन प्रकारेण । अनेकेति-अनेककरणेन नानाविधव्यापारेण मधुरं रमणीयम् यथा तथा । रङ्गगतस्य-क्रीडास्थानस्थितस्य । रक्तचेतसः सानुराग- की ओर उछाल दिया । फिर चपल दृष्टियोंसे चिह्नित उस कन्दुकको भौंरोंकी श्रेणियोंसे परिपूर्ण फलोंके गुच्छेके सदृश बीचमें ही पकड़ लिया-जमीनपर न गिरने दिया । (७) वह राजकुमारी कन्दुकावती उस समय गेंदसे खूब खेल रही थी । कभी गेंदको ऊपर फेंकती थी । कभी उसकी गति बीचमें कम कर देती थी । कभी उसे नीचे पटकती थी, कभी उसपर धीरे धीरे कराघात करती हुई कन्दुकतन्त्रानुसार कन्दुकक्रीड़ा करती थी । उपर्युक्त कन्दुककी गतिका नाम चूर्णपद है । अतः वह सभीको चूर्णपद क्रीड़ा दिखा रही थी । जब गेंद निश्चल हो जाती थी तब कन्दुकावती उसे कठोर प्रहारोंसे ऊपरको उछाल देती थी । फिर वैपरीत्य गतिसे उस गेंद को निश्चल कर देती थी । जब गेंद निश्चल होकर वशमें हो जाता था तब उसे सरलतासे बायें और दाहिने हाथोंसे ताड़न कर पक्षीकी तरह ऊपरकी ओर उछाल दिया करती थी । बहुत ऊपरकी ओर उछले हुए कन्दुकको, वह कुमारी बीचमें ही पकड़कर, 'दशपदचंक्रमणरूप' गतिसे क्रीड़ा करती थी । प्रत्येक दिशामें कन्दुकको उछालकर वह अपनी ओर खींच लेती थी । (८) इस प्रकार नाना विधियोंसे रमणीय कन्दुकक्रीड़ा करती हुई उस राजकुमारी-