दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 366, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३६६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां बलभद्रस्यातिवल्लभा जाता। तदब्रवीमि-'कामो नाम सङ्कल्पः' इति। (४२) तदनन्तरमसौ नितम्बवतीवृत्तान्तमप्राक्षीत्। सोऽहमब्रवम्- 'अस्ति शूरसेनेषु मथुरा नाम नगरी। तत्र कश्चित्कुलपुत्रः कलासु गणि- कासु चातिरक्तः मित्रार्थं स्वभुजमात्रनिर्व्यूढानेककलहः, कलहकण्टक इति कर्कशैरभिख्यापिताख्यः प्रत्यवात्सीत्। स चैकदा कस्याचिदागन्तोरिश्चित्रका- रस्य हस्ते चित्रपटं ददर्श। तत्र काचिदालेख्यगता युवतिरालोकमात्रेणैव कलहकण्टकस्य कामातुरं चेतश्चकार। स च तमब्रवीत्—'भद्र, विरुद्धमि- वैतत्प्रतिभाति यतः कुलजादुर्लभं वपुः, आभिजात्यशंसिनी च नग्नता, सः । प्रत्यनैषीत् स्वगृहं नीतवान् । आवयतः सन्मसानस्य । अतिवल्लभा अतिप्रिया। (४२) असौ ब्रह्मराक्षसः । सोऽहं-मित्रगुप्तः । शूरसेनेषु तदाख्यदेशेषु । तत्र मथुरायाम् । कुलपुत्रः-सत्कुलोत्पन्नः । कलासु-नृत्यगीतादिषु । गणिकासु वेश्यासु अतिरक्तः-अतिशयासक्तः । मित्रार्थं सुहृन्निमित्तम् । स्वभुजेति-स्वभुजमात्रेण बाहुबलेनैव निर्व्यूढः कृतः अनेकैः बहुभिर्जनैः सह कलहो विवादो येनासौ । कल- हकण्टक इति नाम्ना ख्यात इत्यर्थः । कर्कशैः-कठिनहृदयैः । अभिख्यापिताख्यः- कृतनामधेयः । प्रत्यवात्सीत्-प्रतिवसतिस्म । सः कुलपुत्रः । आगन्तोः देशान्तरा- दागतस्य । तत्र चित्रपटे । आलेख्यगता चित्रस्थिता । आलोकमात्रेण-दर्शनमात्रेण चेतः चित्तम् । स कुलपुत्रः । तं चित्रकारम् । विरुद्धं असदृशम् । प्रतिभाति दृश्यते। कुलजादुर्लभं गणिकासुलभमित्यर्थः । आभिजात्यशंसिनी-कौलीन्यसूचिका । नग्नता वह रत्नवती अति प्रेमपूर्वक चाही जाने लगी। इसी कारणसे कहता हूँ कि 'काम क्या है ? संकल्प है'। (४२) तदनन्तर उस ब्रह्मराक्षस द्वारा नितम्बवतीका वृत्तान्त पूछा गया। जिसके उत्तरमें मैने कहा—'शूरसेन प्रदेशमें एक मथुरा नामकी नगरी है। उस नगरीमें रहने वाला कोई एक उत्तम कुलोत्पन्न युवक नृत्यगीत आदि कलाओंमें तथा वेश्याओंमें बहुत आसक्त था। वह अपने मित्रोंके लिए अपनी भुजाओंके द्वारा अनेक प्रकारके उपद्रव- विवाद आदि अनेक जनोंके साथ करता था। जिस कारण उस नगरके कर्कशोंने (कठिन पुरुषोंने) उसका नाम ही 'कलहकण्टक' रख दिया था। उसने एक दिन किसी दूसरे देशसे आये हुए रंगारीव (चित्रकार के हाथमें एक चित्रपट देखा। उस चित्रमें चित्रित युवतीको देखते ही कलहकण्टकके मनमें कामदेवने आघात कर दिया। उसने उस चित्रकारसे कहा—'हे सौम्य ! यह बात प्रतिकूल मालूम होती है कि इस चित्रगता युवतीका शरीर कुलांगनाओंसे प्रतिकूल है। अर्थात् वेश्याओंके समान है। कुलीनता Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu