दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 444, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मिषुद्वयं कोदण्डं चाक्षिप्यावधिषम् । एकश्च सपत्राकृतोऽन्यश्च निष्पत्रा- कृतोऽपतत् । तं चैकं मृगं दत्त्वा मृगयवे, अन्यस्यापलोमत्वचः क्लोमा- पोह्य, निष्कुलाकृत्य विकृत्यार्वङ्गि ग्रीवादीनि शूलाकृत्य दावाङ्गारेषु, तप्ते- नामिषेण तयोरात्मनश्च क्षुधमतार्षम् । एतस्मिन्कर्मणि मत्सौष्ठवेनाति- हृष्टं किरातम्मम्नि पृष्टवान्—'अपि जानासि माहिष्मतीवृत्तान्तम्' इति । असावाचष्ट—'तत्र व्याघ्रत्वचो दृतीश्च विक्रीयाद्यैवागतः किं न जानामि । प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्मानुजो मित्रवर्मदुहितरं मञ्जुवादिनीं विलिप्सु- रभ्येतीति तेनोत्सवोत्तरा पुरी' इति । अतीत्योल्लङ्घ्य । स च व्याध आपतित इत्यध्याहारेणान्वयः । अवधिषं प्राह- रम् । सपत्राकृतो निष्पत्राकृतश्च 'सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने' इति डाच् । अनयोर- र्थस्तु-सपत्रः शरो मृगस्य शरीरे प्रवेशित इति सपत्राकृतः-मृगस्य पार्श्वद्वयं- भित्त्वा निष्पत्रः शरो वहिष्कृत इति निष्पत्राकृतः । मृगयवे व्याधाय । अपलो- मत्वचो निर्लोमचर्मणः । अन्यस्येत्यस्य विशेषणम् । क्लोम फुफ्फुसम् । 'फेफड़ा' इति भाषा । अपोह्य निःसार्य । निष्कुलाकृत्य निस्त्वचीकृत्य । विकृत्य विच्छिद्य । शूलाकृत्य शूलेन पाचयित्वा । दावाङ्गारेषु वनाग्निषु । तप्तेन उष्णेन भर्जितेन वा । आमिषेण मांसेन । तयोः बालवृद्धयोः । अतार्षं न्यवारयम् । मत्सौष्ठवेन मम पाट- वेन दक्षतयेति यावत् । किरातं पूर्वागतं व्याधम् । व्याघ्रत्वचो व्याघ्रचर्माणि । दृतीः चर्मपुटिकान् । किं न जानामीत्यस्यार्थः । सर्वमेव जानामीति विलिप्सुर्लब्धुमिच्छुः । उत्सवोत्तरा उत्सवभूयिष्ठा । दूसरे मृग के रोयें, चमड़ी तथा क्लोम ( अन्तःकरण के समीप रहने वाला पिपासा का उत्पत्ति स्थान ) एवं अँतड़ियाँ आदि निकालकर पृथक् कर दीं और काट-छाँट दिया । तत्पश्चात्—उसकी जाँघें, हड्डियाँ, गला आदि सलाई की लकड़ियों में बाँधकर अरण्याग्नि में रखकर उसके अङ्गारों पर भूना । इस प्रकार उसके पके हुए मांस द्वारा हमने उस बालक की और नालीजङ्घ की एवं अपनी क्षुधा की निवृत्ति की । हमारे इस कौशल पर वह बहेलिया बहुत प्रसन्न हुआ । हमने उससे पूछा- 'माहिष्मती का कुछ समाचार जानते हो ?' उसने उत्तर दिया-'वहीं से तो बाघ के चमड़े की पिटारियों को बेचकर लौट रहा हूँ । भला, वहाँ का वृत्त क्यों न जानूंगा । चण्डवर्मा का छोटा भाई प्रचण्डवर्मा मित्रवर्मा की कन्या मंजुवादिनी को लेने आ रहा है । इसलिए उस नगरी में आज बड़ा भारी महोत्सव मनाया जा रहा है ।' Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu