दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 57, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ५७
परिवृत्य दृढतरं बद्ध्वा निकटमानीय समस्तवस्तुशोधनवेलायामेकस्या- नर्घ्यरत्नस्याभावेनास्मद्वधाय माणिक्यादानादस्मान्किलाश्शृङ्खलयन्'इति । (८) श्रुतरत्नग्नावलोकनस्थानोऽहम् 'इदं तदेव माणिक्यम्' इति निश्चित्य भूदेवदाननिमित्तां दुरवस्थामात्मनो जन्म नामधेयं युष्मदन्वेष- णपर्यटनप्रकारं चाभाष्य समयोचितैः संलापैर्मैत्रीमकार्षम् । ततोऽर्धरात्रे तेषां मम च शृङ्खलाबन्धनं निर्भिद्य तैरनुगम्यमानो निद्रितस्य द्वाःस्थगण- स्यायुधजालमादाय पुररक्षान्पुरतोऽभिमुखागतान पटुपराक्रमलीलयाभि- राशियैस्तान् । परितः समन्तात् परिवृत्य संवेष्ट्य । समस्त वस्तूनां सकलपदार्थानां शोधनवेलायां परीक्षणसमये अन्वेषणकाले इति यावत् । अनर्घ्यरत्नस्य महामूल्यमा- णिक्यस्य । अभावेन अप्राप्त्या । माणिक्यादानात्-माणिक्यस्य दानं यावत् । तन्मा- णिक्यं यावन्न प्रत्यर्पयिष्यामस्तावत्कालपर्यन्तम् । अशृङ्खलयन् शृङ्खलितानकुर्वन् । (८) श्रुतमधिगतं रत्नस्य माणिक्यस्य तदवलोकनस्य च स्थानं येन सः । इदं- यन्मया भूसुराय दत्तमित्यर्थः । तदेव-लाटेश्वरगृहात् चौरैरपहृतम् । भूदेवाय ब्राह्म- णाय दानं निमित्तं कारणं यस्यास्ताम् विप्रार्पणसमुद्भूतामित्यर्थः । दुरवस्थां दुर्द- शाम् । युष्माकं भवतां राजवाहनादीनामित्यर्थः अन्वेषणाय पर्यटनस्य भूभ्रमणस्य प्रकारं स्वरूपं प्रणालीमिति शेषः । समयोचितैस्तत्कालोपायैः । संलापैरालापैः । तेषां चोरवीराणाम् । निर्भिद्य भङ्क्त्वा । द्वारि तिष्ठन्ति ये ते द्वाःस्था दौवारिकाः तेषां गणः समूहस्तस्य । आयुधजालं शस्त्रसमूहम् । पुररक्षान् नगररक्षणे नियुक्तान् । पुरतः अग्रतः। अभिमुखागतान् अस्मत्सम्मुखमागतान् । पटुः समर्था या पराक्रमलीला सम्पत्ति लेकर एक महावनमें चले गये । दूसरे दिन पैरों के चिह्न से अन्वेषण करनेवाले राज- पुरुष उस महावनमें आकर और दृढ़तासे हम लोगोंको बन्दी बनाकर धनके सहित यहांपर राजाके समीप ले आये । जब चोरी गयी मणियां-वस्तुओं आदिके निरीक्षणके समय एक रत्न न मिला । वह रत्न अति मूल्यवान् था । इसपर हम लोगोंके वधकी आज्ञा हुई और बाँधकर कैदमें डाल दिया गया-जबतक वे लोग विचार न लें तबतक कैद रहेंगे फिर प्राण- दण्ड होगा ।' (८) विप्रदेवको दान देनेके कारण ऐसी मेरी दुर्दशा हुई। मैं अपने सुहृद्को खोजनेमें इस तरह वन-उपवन घूम रहा हूँ और इस दुर्गति को प्राप्त हुआ। अस्तु, उन चोरोंसे अपना नाम, वंश आदिको बतलाकर मित्रता कर ली और आधी रातमें सामयिक वार्तालाप आदि योग्य बातोंके पश्चात् उन चोरोंकी मैंने तथा अपनी उन चोरों द्वारा बेड़ियां तुड़वा डालीं । और सभी लोग एक साथ बाहर आ गये । सोते हुए द्वारपालोंके शस्त्रास्त्रोंको ले लिया। मार्ग में जाते हुए कुछ नगर-रक्षक राजपुरुष मिले उन्हें अपने पराक्रमसे पराजित करके हम लोग