भारतकोश
ध्वन्यालोक (आचार्य आनन्दवर्धन - लोचन टीका एवं आचार्य जगन्नाथ पाठक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

ध्वन्यालोक (आचार्य आनन्दवर्धन - लोचन टीका एवं आचार्य जगन्नाथ पाठक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Dhvanyaloka of Anandavardhana with Abhinavagupta Locana and Hindi Commentary

आचार्य आनन्दवर्धन द्वारा

DevanagariHindipublished680 पृष्ठ

पृष्ठ 404, कुल 680 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 404

३४४ सलोचन-ध्वन्यालोकः

ध्वन्यालोकः
व्यङ्ग्यविशेषानुगता आश्रयाः । ननु माधुर्ये यदि नामैवमुच्यते तदुच्य-
ताम् ; ओजसः पुनः कथमियतसङ्घटनशब्दाश्रयत्वम् । न ह्यसमासा
सङ्घटना कदाचिदोजस आश्रयतां प्रतिपद्यते । उच्यते—यदि न प्रसि-
द्विमात्रग्रहदूषितं चेतस्तदत्रापि न न ब्रूमः । ओजसः कथमसमासा
सङ्घटना नाश्रयः । यतो रौद्रादीन् हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीप्तिरो-
ज इति प्राक्प्रतिपादितम् । तच्चौजो यद्यसमासायामपि सङ्घटनायां स्या-
त्को दोषो भवेत् । न चाचारुत्वं सहृदयहृदयसंवेद्यमस्ति । तस्मादनि-
यतसङ्घटनशब्दाश्रयत्वे गुणानां न काचित्क्षतिः । तेषां तु चक्षुरादी-
शब्द ही व्यङ्ग्यविशेष से अनुगत होकर गुणों के आश्रय हैं । ( शंका ) यदि माधुर्य
के विषय में इस प्रकार कहते हैं तो कह सकते हैं; परन्तु ओजस् का नियत सङ्घटना
से रहित शब्दों का आश्रयत्व कैसे बन सकता है ? क्योंकि असमासा सङ्घटना कभी
ओजस् का आश्रय नहीं बन सकती । ( उत्तर ) कहते हैं—यदि प्रसिद्धिमात्र के प्रति
आग्रह से मन दूषित नहीं है तो हम यहाँ भी नहीं नहीं कहतें । असमासा सङ्घटना
ओजस् की आश्रय कैसे नहीं ? क्योंकि रौद्र आदि को प्रकाशित करते हुए काव्य
की दीप्ति 'ओजस्' है, यह पहले प्रतिपादन कर चुके हैं । और वह ओजस् यदि
असमासा सङ्घटना में भी हो तो क्या दोष होगा । सहृदय द्वारा संवेद्य कोई अचारुत्व
भी तो नहीं । इस कारण गुणों के नियत सङ्घटना से रहित शब्दों के आश्रय होने से
लोचनम्
नन्विति । वाक्यव्यङ्ग्यध्वन्यभिप्रायेणेदं मन्तव्यमिति केचित् ।
वयं तु ब्रूमः-वर्णपदव्यङ्ग्येऽप्योजसि रौद्रादिस्वभावे वर्णपदानामेकाकिनां
स्वसौन्दर्यमपि न तादृगुन्मीलति यावद्यावत्तानि सङ्घटनाङ्कितानि न कृतानी-
ति सामान्येनैवायं पूर्वपक्ष इति । प्रकाशयत इति 'लक्षणहेत्वोः' इति शतृप्रत्ययः ।
रौद्रादिप्रकाशनाल्लक्ष्यमाणमोज इति भावः । नचेति । चशब्दो हेतौ । यस्मात्
‘यो यः शस्त्रम्’ इत्यादौ नाचारुत्वं प्रतिभाति तस्मादित्यर्थः । तेषान्विति गुणा-
शङ्का—कुछ लोगों के अनुसार वाक्यव्यङ्ग्य ध्वनि के अभिप्राय से यह मानना
चाहिए । परन्तु हम कहते हैं—रौद्रादिस्वभाव ओजस् के वर्णपदव्यङ्ग्य होने पर भी
अकेले वर्णपदों का अपना सौन्दर्य भी तबतक उस प्रकार नहीं उन्मीलित होता जबतक
वे ( वर्णपद ) सङ्घटना से अङ्कित नहीं किए जाते हैं, यह सामान्यरूप से पूर्वपक्ष है ।
'प्रकाशयतः' ( प्रकाशित करते हुए ) 'लक्षणहेत्वोः' ( पा. सू. ३. २. १२६ ) इस सूत्र से
शतृप्रत्यय है । भाव यह कि, रौद्र आदि के प्रकाशन से सम्यक् लक्षित होता हुआ ओजस् ।
और गुण—। 'और' ( च ) शब्द हेतु अर्थ में । अर्थात् जिस कारण 'यो यः शस्त्रम्'