द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ६८ मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥४६॥ क्षीरघृतन्तु संग्राहि तर्पणं नेत्ररोगनुत् ॥ ४७ ॥ सर्पिर्मण्डः सरः स्वादुर्योनिश्रोत्रशिरोऽक्षिजान् । गदान् जयति शोथघ्नो रूक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः ॥४८॥ इति क्षीरवर्गः । तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगहरं स्मृतम् । कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च ॥ पुराणसर्पिर्गुणमाह सर्पिरिति । प्रतिश्यायशब्दः प्रतिश्याय- वचनः । पुराणघृतलक्षणं यथा उग्रगन्धं पुराणं स्याद् दशवर्षस्थितं घृतम् । लाक्षारसन्निभं शीतं प्रपुराणमतः परम् ॥ यथा यथा हि जीर्णत्वप्रकर्षस्तथा तथा गुणोत्कर्षः । उक्तं हि हारीते । यथा यथा जरां याति गुणवत् स्यात्तथा तथा ॥ ४६ ॥ क्षीरोत्थितघृतगुणमाह क्षीरघृतमिति ॥ ४७ ॥ सर्पिर्मण्डगुणमाह सर्पिर्मण्ड इति । सर्पिषस्तप्तस्य स्त्यानो- भवदुपरीतनो भागः सर्पिर्मण्डः ॥ ४८ ॥ इति क्षीरवर्गः । जङ्गमस्नेहोत्तमं घृतमभिधाय स्थावरस्नेहोत्तमं तैलमाह तैलमिति । तैलमिति तिलोद्भवम् । संयोगसंस्कारादिति संयो- गात् संस्काराच्चेत्यर्थः । संस्कारस्तैलस्य भेषजैः पाकः । संयोग-