द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०० द्रव्यगुणः । पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्द्धनम् । वातघ्नमुत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्द्धनम् ॥ १ ॥ सार्षपं कटु तीक्ष्णोष्णं कफशुक्रानिलापहम् । लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित् ॥२॥ सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते । तद्वस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥ अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ॥ ३ ॥ तैलमेरण्डजं तिक्तं कटु स्वादुरसं गुरु । ब्रध्नगुल्मानिलकफानुदरान् विषमज्वरम् ॥ रुक्शोफौ च कटौगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत् । तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवं त्वति ॥५॥ उमाकुसुम्भजं तूष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत् ॥ ६ ॥ करञ्जनिम्बतैलन्तु नात्युष्णं कफपित्तजित् । तिक्तं क्रिमिहरं तैलं शेषं योनिवदादिशेत् ॥७॥ स्ववचारणायां ज्ञेयः। सूक्ष्ममिति सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारित्वात् । व्यवायीति अपक्वमेव सकलदेहव्यापकात् । त्वच्यमित्यभ्यङ्गात् । यत्तु वाग्भटे त्वग्दोषकरत्वमुक्तं तैलस्य तल्लक्षणाभिप्रायेणेति न विरोधः । अन्ये तु तत्रापि त्वग्दोषहृदिति पठन्ति । तन्तु न टीकाकृद्भिर्व्याख्यातम् ॥ १ ॥ अन्नपानविधौ अन्नपानसंस्कारे ॥ ३ ॥ उमा अतसी ॥ ६ ॥