द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ११७ दीपनं गार्दभं मूत्रं गरचेतोविकारनुत् ॥ ३७ ॥ अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषन्तु विषापहम् ॥ ३८ ॥ इति मद्यादिवर्गः । विधिना कृत आहारः प्रीणनो धातुपोषकः । स्मृत्यायुःपुष्टिवर्णौजःसत्त्वोत्साहविवर्द्धनः ॥ १ ॥ ओदनः चालितः स्विन्नः प्रस्रुतो विषदो लघुः । क्षार इति क्षारापाके ॥ ३६ ॥ कारभमित्यौष्ट्रम् । मानुषमूत्रमवहृविषयतया उद्वेगेनानुक्त- मपि विषहन्तृतया अशून्यताथं पठ्यते ॥ ३८ ॥ इति मद्यादिवर्गः । इदानीमुक्तानामेव धान्यादीनां संस्कारविशेषाद्दितं गुण- मभिधातुं कृतान्नवर्ग आरभ्यते । कृतं करणनिष्पादितं यदन्न- पेयामण्डादि । ते च पेयादीनां गुणाः संस्कारसंयोगादिजाः केचित् प्रकृता अपि । न च वाच्यं पेयादीनामिव गुणेन बाधित- त्वात् शूकधान्यादीनां पृथग्गुणकथनमुक्तमिति । यतः पेया- दयो हि प्रकृतिगुणानुविधायिनः सन्तो गुणमावहन्ति तेन यः कृतान्नस्य गुण उच्यते स यदि रक्तशाल्यादिप्रकृतावपि स्यात् तदा बलवान् स्यात् अथ विपरीतगुणः स्यात् तदा कृतान्नगुण- स्याल्पत्वं स्यादिति एषोऽर्थः प्रागेव प्रपञ्चित इति नेहोच्यते । अत्राहारसामान्यगुणमाह विधिनेत्यादि । विधिनेति वक्ष्यमाण- विधिना ॥ १ ॥