द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १५१ शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः । दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥ केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥ पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् । युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ॥ ८ ॥ मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्लं दधि मस्तु वा ॥६॥ अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः । मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥ अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ स्नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयन्नाह अनुपान- मित्यादि । अत्र यूषाम्लकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः । शीत- काले काञ्जिकमित्याहुः ॥ ५ ॥ पिष्टान्नेविदाहरक्षार्थं पायसेऽपि गुरुत्वाद्विदाहरक्षार्थं शीत- जलानुपानम् ॥ ६ ॥ सुखोदकमिति कटूष्णमुदकम् ॥ ७ ॥ अत्र यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यत इति वचनात् शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित् पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तन्न मनोरमम् । यतः शालिषु पयोऽनुपानं शालिप्रभावादेव वचनादुन्नीयते । नहि सर्वत्रानु- पानि कारणवर्णनं सुगमम् । ८ ॥ धान्याम्लन्तु काञ्जिकम् । दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया- सवमद्य इत्यादि वचने पूर्वं सूचितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेवोक्तम् ॥ ६ ॥