द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १५३ दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा । यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्य्यति ॥ १६ ॥ रोचनं वृंहणं वृष्यं दोषघ्नं वातभेदनम् । तर्पणं मार्द्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् ॥ दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् । वल्यं वलकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते ॥ १७ ॥ तदादाै कर्षयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् । पश्चात्पीतं वृंहयति तस्मादौच्य प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥ चेति । एवं दध्यादिषु अम्लेषु क्षीराद्यनुपीयमानं धातुविरोध- मावहतीति न तदनुपानमित्यर्थः । एवमन्यदपि विरुद्धमुन्ने- यम् ॥ १५ ॥ अनुपानगुणमाह दोषवदित्यादि । दोषवदिति वातादि- दोषकरम् । गुर्विति स्वभावगुरु लड्डुकपिटकादि । मात्रा- गुरोस्तु अतिमात्रपदेन निर्दिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ पुनः प्रशस्तं गुणमाह रोचनमित्यादि ॥ १७ ॥ अनुपानस्य भोजनादिमध्यान्तविभागेन गुणविशेषमाह- तदादावित्यादि । आदौ पीतं वायुना अधोगतेन रूक्षी- कृतम् आहाराकाङ्क्षाविरोधकतया च देहं कर्षयति । एतच्च यद्यपि कस्यचित् पश्चान्न भवतीत्यतोऽनुपानार्थो न घटते अनु- शब्दस्य पश्चादर्थत्वात् तथापि पानस्य सर्वकालिकत्वात् उप- न्यस्तम् । किं वा अनुशब्दो लक्षणार्थः । तेन भाविभोजनं तृष्णाञ्चानु लक्षीकृत्य पीयत इत्यनुपानमित्यर्थः । स्थापयेन्मध्य- सेवितमिति । भोजनमध्ये सेवितमनुपानं पित्तस्य स्नेहेन