द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१५८ द्रव्यगुणः १ दन्तकाष्ठं करञ्जादि रुचिदं दन्तशोधनम् ॥ १८॥ जिह्वा निर्लेखनं वक्त्रजिह्वावैरस्य जाड्यजित् । देवगोविप्रवृद्धानां गुरूणामपि पूजनम् ॥ आयुष्यं वृद्धिदं पुण्यमलक्ष्मीकविनाशनम् । मङ्गल्योपासनं शस्तं वृद्धिदं व्यसनापहम् ॥ पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् । दृष्टिप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥ नेत्रमञ्जनसंयोगात् भवेच्चामलतारकम् । लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता ॥ दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते । वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी तु तां त्यजेत् ॥ मेदोहरः स्थैर्य्यकरो गौरवव्याधिनाशनः । अभ्यङ्गो मार्दवकरो वातश्लेष्मविनाशनः ॥ उद्वर्त्तनं स्थिरकरं कफमेदोविनाशनम् । स्नानं दीपनमायुष्यं वृष्यं स्वर्य्यं बलप्रदम् ॥ परतन्त्रे च पाठात् । अन्ये तु दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामीत्यत्र दश चान्यानिति पठित्वा चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वेनाधिकगुणद्वय- पाठं समर्थयन्ति । इति गुणकर्मनिर्देशः ॥ १७ ॥ इदानीं परिशेष्याद्दन्तकाष्ठादिगुणमाह दन्तकाष्ठमित्यादि । आदिशब्दात् करवीरादीनां ग्रहणम् । तदुक्तं करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभाशनाः । शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ इति ॥ १८॥