द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ३६ कुक्कुटो बृंहणो वन्यः स्वेदस्वरबलावहः । स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यो ग्राम्यस्तद्वद्गुरुस्तु सः॥२३ कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्द्धनः । सन्निपातहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ॥ २४ ॥ शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम् । शोषकासक्षयहितं संग्राही लघु दीपनम् ॥२५॥ गुरुष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः । बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसाः पवननाशनाः ॥२६॥ शरारिबककादम्बवलाकाः पवनापहाः । स्निग्धाः सृष्टमला वृष्या रक्तपित्तहरा हिमाः ॥२७॥ काणकपोतो वनवासिपाण्डुकपोत इति गयदासः । अत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन त्रिदोषकरत्वं मलदूषकत्व- ञ्चास्य समुच्चीयत इत्याहुः ॥ २२ ॥ वन्य इति वनभवः । तद्वदिति वनकुक्कुटवत् । गुरुस्तु स इति विशेषेण ग्राम्यकुक्कुटो गुरुस्तेन वनकुक्कुटस्यापि किञ्चिद्- गुरुत्वं सिद्धम् । अतएव गुरुष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः । इति । सामान्येन गुरुष्णत्वादिहेतूपन्यासो न विरुध्यत इत्याहुः ॥ २३ ॥ कुलिङ्गो वनचटको ग्राम्यचटकाकारः । पीतमस्तक वाऐ इति लोके । गृहकुलिङ्गो गृहवासिचटक एव ॥ २४ ॥ शरारिः शरालिरिति लोके प्रसिद्धः । बकः स्वनामख्यातः ।