द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

५० द्रव्यगुणः । मूलकपोतिका कण्ठ्या सर्वदोषहरी लघुः । कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी ॥७॥ महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् ॥८॥ तदेव स्निग्धसिद्धन्तु वातनुत् कफपित्तकृत् ॥६॥ शुष्कन्तु शोथशमनं गरदोषहरं लघु ॥ १० ॥ तत्फलं कफवातघ्नं तत्पुष्पं कफपित्तजित् ॥११॥ हिलमोची तु कुष्ठघ्नी भेदनी कफपित्तनुत् ॥१२॥ उपोदिका सरा स्निग्धा वल्या श्लेष्मकरी हिमा । चिल्ली गौरवास्तूकः । क्षेत्रवास्तूक इत्यन्ये ॥ ६ ॥ मूलकस्य बालमहदामसिद्धशुष्कभेदेन गुणमाह मूलक- पोतिकेति । मूलकपोतिका अतिबालमूलकम् । अत्र स्निग्ध- सिद्धाया एव मूलकपोतिकायाः सर्वदोषहरत्वम् अन्यथा तु दोषकृत्त्वम् यदाह मूलकगुणे वाग्भटः वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामन्तु दोषलम् । इति । अत्र सर्वमिति बालं वृद्धञ्च । सर्वपदञ्च पूर्वेण परेण च सम्बध्यते । तेन सर्वदोषहरस्यापि बालमूलकस्या- मावस्थायां दोषलत्वं न तु वृद्धस्यैवेत्यरुणः ॥ ७ ॥ महतः परिणतस्य मूलकस्य गुणमाह महदिति । आम- मित्यनग्निपक्वमिति निबन्धसंग्रहः ॥ ८ ॥ शुष्कमूलकगुणमाह शुष्कमिति । अस्य च वातकफहरत्वं ज्ञेयम् । यदाह बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् । स्निग्धसिद्धं विशुष्कन्तु मूलकं कफवातजित् ॥ १० ॥ मूलकफलपुष्पयोर्गुणमाह तत्फलमिति ॥ ११ ॥