द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

५२ द्रव्यगुणः। षाणकं दुर्जरं स्वादु कौसुम्भन्तु कफापहम् ॥२१॥ पुवर्नवायुग्ममुष्णावीर्य्यं रसायनं सरम् । कफानिलामदुर्नामव्रध्नशोथोदरापहम् ॥ २२ ॥ कञ्चटं तिक्तकं ग्राहि रक्तपित्तापहं स्मृतम् ॥२३॥ चाङ्गेरी तु कषायोष्णा मधुरा वह्निदीपनी । साम्ला वातकफौ हन्ति ग्रहण्यर्शीविकारनुत् ॥२४॥ चुक्रकं दुर्जरं भेदि अम्लं पित्तकरं गुरु ॥ २५ ॥ कलम्बिका गुरुर्वृष्या कषाया स्तन्यवृद्धिदा ॥२६॥ सार्षपं गुरु शाकञ्च बद्धमूत्रं त्रिदोषकृत् ॥ २७ ॥ ग्रीष्मसुन्दरकस्तिक्तो रोचनः कफपित्तनुत् ॥२८॥ नाड़ीचः पिच्छिलः शीतो विष्टम्भी वातकोपनः । रक्तपित्तहरः स्वादुर्मण्डूक्यद्याश्च तद्गुणाः ॥२६॥ पटोलपत्रं पित्तघ्नं नालं तस्य कफापहम् । फलं तस्य त्रिदोषघ्नं मूलं तस्य विरेचनम् ॥३०॥ निम्बः पित्तकफच्छर्दिव्रणहृल्लासकुष्ठनुत् ॥३१॥ पर्पटस्तु सवेत्राग्रस्तिक्तः पित्तकफापहः ॥ ३२ ॥ इति चरकसंवादात् ॥ २० ॥ स्वादिति । रसतः पाकतश्च । कफापहमिति कफहरम् ॥२१॥ चाङ्गेरीगुणे साम्लेति ईषदम्ला ॥ २४ ॥ मण्डूकी मण्डूकपर्णी मणिमणीतिख्याता । आदिशब्दाद् गोजिह्वादीनां ग्रहणम् । गोजिह्वा दार्वीशाकः ॥ २६ ॥