द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

[Header] द्रव्यगुणः। ६१

वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ॥१२ धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा ॥१३॥ तदेवातिशृतं सर्वं गुरु बृंहणमुच्यते ॥ १४ ॥ अनिष्टगन्धमम्लञ्च विवर्णं विरसञ्च यत् । वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ॥१५॥ दध्यम्लं मधुरं ग्राहि गुरुष्णं वातनाशनम् । मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत् ॥ असंस्कृतस्य तथा संस्कृतस्य क्षीरस्य क्रमेण गुणमाह पय इत्यादि । आममित्यशृतम् ॥ ११ ॥ स्त्रीस्तन्यस्य पुनः शृतत्वं दोषायेत्याह वर्जयित्वेति ॥ १२ ॥ सर्वक्षीराणामेव दोहकालधारापातोष्णानां गुणमाह । धा- रोष्णमिति सद्योदोहधारासम्बन्धोष्णतायुक्तम् । गुणवदिति प्रशस्तरसायनत्वगुणयुक्तम् । यदुक्तं भोजे । पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं शृतोष्णं कफवातजित् । शृतशीतन्तु पित्तघ्नं सद्यो दुग्धं रसायनम् ॥ इति । विपरीतमतोऽन्येति न तथा प्रशस्तगुणम् ॥ १३ ॥ अतिशृतमित्यतिपाकेन घनीभूतम् ॥ १४ ॥ क्षीरस्यैवावस्थाविशेषेण वर्जनीयतामाह अनिष्टगन्धमिति । अम्लत्वं सलवणत्वञ्चैव विदाहात् । गवादीनामत्यर्थलवणसेव- नाद्वा सलवणम् । विग्रथितमिति अम्लादियोगेन विग्रथित- तामापन्नम् ॥ १५ ॥ क्षीरमनु क्षीरकार्य्यतया तद्विकारेऽभिधातव्ये मङ्गल्यतया प्रथमं दधिगुणमाह दधीति । अत्राम्लमधुरत्वेन सुजातत्वं लक्षयति। मन्दजातस्यास्य अनम्ल-