गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

गदनिग्रहः । ५१ कुष्ठं तगरमाषांश्च सिद्धार्थंश्चागुरुं तथा । मुस्तकं चाथ शैलेयं कर्पूरं परिकल्पितम् ॥ २२५ ॥ सम्यक्पक्वं ततो ज्ञात्वा शुभे भाण्डे निधापयेत् । केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे ॥ २२६ ॥ अकालपलिते चैव दारुणे चैव दारुणे । दन्तकर्णाक्षिरोगेषु नस्यमेतत्प्रदापयेत् ॥ २२७ ॥ नस्यप्रयोगान्मासेन क्षीरान्नप्रतिभोजिनः । सुकुञ्चिताग्रान् केशांश्च स्निग्धान्कुर्याद्बहूंस्तथा । खालित्ये सेन्द्रलुप्ते च तैलमेतद्यथाऽमृतम् ॥ २२८ ॥ केशरोगे असनार्थं तैलम् । असनसारकषायविपाचितं त्रिफलया मधुकेन च संयुतम् । भवति नावनतैलमनुत्तमं पलितनेत्रविकाररुजापहम् ॥ २२९॥ शिरोरोगे षड्बिन्दुतैलम् । एरण्डमूलं तगरं रास्ना यष्टी च सैन्धवम् । जीवन्ती शतपुष्पा च विडङ्गं नागरं तथा ॥ २३० ॥ मधूकसारमिलेभिः कल्कपिष्टैस्तिलोद्भवम् । तैलं पचेद्भृङ्गरसे द्विगुणे च पयस्यथ ॥ २३१ ॥ षड्बिन्दुनस्यदानेन हन्याच्छीर्षामयान् बहून् । चलतां द्विजकेशानां पततां दार्थ्यमानयेत् ॥ २३२ ॥ दृग्बलं परमं तेषां बाह्वोः स्यादुत्तमं बलम् । वलिपलितहृत्तैलमिदं षड्बिन्दुसंज्ञितम् ॥ २३३ ॥ शिरोरोगे द्वितीयं षड्बिन्दुतैलम् । एरण्डमूलं तगरं शताह्वा जीवन्ती रास्ना लवणोत्तमं च । भृङ्गं विडङ्गं मधुयष्टिका च विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम्॥२३४॥ आजं पयस्तैलविमिश्रितं च चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपक्वम् । षड्बिन्दवो नासिकया प्रयुक्ता निघ्नन्ति सर्वाञ्छिरसो विकारान्