गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 105, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें४० गौतमधर्मसूत्राणि
दानं स दैवो विवाहः । आच्छाद्यालंकृतामिति । प्रकृते पुनरलं कृत्यैति वचनं वरस्याप्यङ्गुलीयकादिभिरलंकारार्थम् ॥ ७ ॥
( यज्ञ के समय ) वेदी पर ( दक्षिणा के अवसर पर ) यज्ञकर्म कराने वाले ऋत्विज को आभूषण से अलंकृत करके कन्या प्रदान करने पर दैव विवाह कहलाता है ॥ ७ ॥
इच्छन्त्याः स्वयं संयोगो गान्धर्वः ॥ ८ ॥
इच्छन्त्या वध्वा इच्छतो वरस्य संयोगो, गान्धर्वो विवाहः । स्वयमिति वचनाद्वरेच्छा गम्यते ॥ ८ ॥
चाहने वाली कन्या के साथ ( वर का ) स्वयं अपनी इच्छा से सम्बन्ध कर लेना गान्धर्व विवाह कहलाता है ॥ ८ ॥
वित्तेनाऽऽनतिः स्त्रीमतामासुरः ॥ ९ ॥
यत्र स्त्रीमतां कन्यावतां पित्रादीनां वित्तेन धनप्रदानेनाऽऽनतिरार्जवं क्रियते स आसुरो विवाहः । अत्र याज्ञवल्क्यः— आसुरो द्रविणादानादिति । मनुश्च— ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै च स्वशक्तितः । कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते ॥ स्त्रीमतामिति वचनान्न केवलं कन्यायै धनप्रदानमासुरत्वनिबन्धनम् तथा च स्मृत्यन्तरम्— यासां नाऽऽददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यान्न केवलम् ॥ इति ॥ ९ ॥
( कन्या के अभिभावकों को ) धन देकर अपने वश में करके कन्या का ग्रहण करने पर आसुर विवाह होता है ॥ ९ ॥
प्रसह्याऽऽदानाद्राक्षसः ॥ १० ॥
बलात्कारेण कन्यावतो निर्जित्य यदादानं स राक्षसो विवाहः ॥ १० ॥
बलपूर्वक ( कन्या के अभिभावकों को परास्त करके ) कन्या का अपहरण कर लेने पर राक्षस विवाह होता है ॥ १० ॥
असंविज्ञातोपसंगमात्पैशाचः ॥ ११ ॥
सुप्ता मत्ता प्रमत्ता वा यत्रासंविज्ञातमुपगम्यते स पैशाचो विवाहः ॥ ११ ॥