गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ४७

आचार्यस्तु परिसंख्यानं च प्रतिपादयति-- सर्वत्र वा प्रतिषिद्धवर्जम् ॥ २ ॥

सर्वेषु वा कालेषूपेयादृतावृतौ च प्रतिषिद्धदिवसान्वर्जयित्वा। यथाकामी भवेद्वाऽपि स्त्रीणां वरमनुस्मरन्। इति॥ वरश्च-काममा विजनितोः संभवामेति। यद्यप्यात्मनो जितेन्द्रियत्वे सत्यपि धर्मदाराः सर्वदा रक्षणीया इति स्मर्यते। अप्रमत्ता रक्षत तन्तुमेनं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुरिति ॥ २ ॥

अथवा निषिद्ध दिनों को छोड़कर किसी भी समय में संभोग कर सकता है ॥ २ ॥

अथ पञ्च महायज्ञाः-- देवपितृमनुष्यभूतर्षिपूजकः ॥ ३ ॥

अत्र पूजकशब्दो देवादिषु प्रत्येकं संबध्यते। द्वंद्वान्त्यं श्रूयमाणं प्रत्येकमभिसंबध्यते। गृहस्थो नित्यं देवादिपूजकः स्यात्। तत्र देवपूजा वैश्वदेवसकलहोमाद्यग्निकार्यं च। पितृपूजां मनुराह-- एकमप्याशयेद्विप्रं पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके। न चैवात्राऽशयेत्कंचिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ॥ इति। दद्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च। पयोमूलफलैर्वाऽपि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ॥ इति च। मनुष्यपूजाऽतिथिपूजा। भूतपूजा बलिहरणम्। ऋषिपूजा ब्रह्मयज्ञः। ऋषियज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति पर्यायः ॥ ३ ॥

देव, पितरों, मनुष्य, भूत तथा ऋषियों की नित्य पूजा करे ॥ ३ ॥

ते च प्रतिपाद्यन्ते। अत्र क्रमो न विवक्षितः। ब्रह्मयज्ञस्तु-- नित्यस्वाध्यायः ॥ ४ ॥

बहुव्रीहिरयम्। तत्प्रकारश्च ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाण इत्यारभ्य तैत्तिरीयकेऽभिहितः। अत्र नित्यशब्दाद् ब्रह्मयज्ञव्यतिरिक्तकालेऽपि यथावसरमधीयीतेति दर्शितम् ॥ ४ ॥

प्रतिदिन (अवसर के अनुसार) वेदों का अध्ययन करे। (इसे ऋषियज्ञ या ब्रह्मयज्ञ कहते हैं।) ॥ ४ ॥

पितृयज्ञस्तु-- पितृभ्यश्चोदकदानं यथोत्साहमन्यत् ॥ ५ ॥

पितृभ्यो नित्यमुदकं दद्यात्। अन्यद्भोजनफलमूलादि यथोत्साहं