गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ४९

उस (विवाह अथवा दायकाल की) अग्नि में सभी गृह्य कर्म (मनुष्य- यज्ञ, भूतयज्ञ, पुंसवन आदि) करे ॥ ७ ॥

देवपितृमनुष्ययज्ञाः स्वाध्यायश्च बलिकर्म ॥ ८ ॥ तस्मिन्नित्यनुवर्तते । तत्र देवयज्ञस्याग्निसंबन्धः प्रसिद्धः । पितृमनुष्य- भूतयज्ञानां तु तदर्थमन्नमस्मिन्गृह्याग्नौ पच्यत इति । ब्रह्मयज्ञस्याग्नि- संबन्ध उशनसा पक्षे दर्शितः—अग्निसमीप इत्येकेषामिति । अपरिगृही- ताग्नेरपि पञ्चमहायज्ञविधानादेते लौकिकेऽग्नौ कर्तव्याः ॥ ८ ॥ उसी अग्नि में देवयज्ञ, पितृयज्ञ, मनुष्ययज्ञ के कर्म और स्वाध्याय तथा बलिकर्म करे ॥ ८ ॥

अथ देवयज्ञवैश्वदेवप्रयोगमाह— अग्नावग्निर्धन्वन्तरिर्विश्वे देवाः प्रजापतिः स्विष्टकृदिति होमः ॥ ९ ॥ अत्र "जुहोतिचोदनाः स्वाहाकारप्रदानाः” इत्यापस्तम्बस्मरणाद्धोम- शब्देन स्वाहाकार उक्तः । अग्न्यादिभिः स्वाहाकारान्तैरग्नौ जुहुयात् । स्विष्टकृच्चाग्न्युपपदो द्रष्टव्यः । होमत्वादेवाग्निसिद्धावग्नाविति वचनं बलिहरणवद् भूमौ न कर्तव्यमिति वचनार्थम् । तस्माद्धोमधर्मः स्वाहा- कारो बलिहरणेष्वपि भवति । तथा चाऽऽश्वलायनः— स्वाहेत्यथ बलिहरणमिति । आपस्तम्बीयानां स्वाहाकारान्ता एव मन्त्राः पठिताः ॥ ९ ॥

अग्नि में अग्नि, धन्वन्तरि, विश्वे देवा, प्रजापति और स्विष्टकृत् के लिये (प्रत्येक के साथ 'स्वाहा' जोड़कर) होम करे ॥ ९ ॥

अथ भूतयज्ञबलिहरणमाह— दिग्देवताभ्यश्च यथास्वम् ॥ १० ॥ यस्या देवताया या दिक्तस्यां दिशि तस्यै देवतायै बलिर्हर्तव्यः । इन्द्राय स्वाहेतीशानपर्यन्तं प्रागादि प्रदक्षिणं कर्तव्यम् ॥ १० ॥ जिस देवता की जो दिशा हो उस दिशा में उस देवता के लिए बलिहरण करना चाहिए ॥ १० ॥

द्वारुषु महद्भ्यः ॥ ११ ॥ गृहस्य यावत्यो द्वारस्तासु महद्भ्यः स्वाहेति बलिहरणम् ॥ ११ ॥ घर के सभी द्वारों पर ('महद्भ्यः स्वाहा' कहते हुए) पूज्यों को बलि दे ॥ ११ ॥ ४ गौ० ध०