भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 124, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 124

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ५९

अभिवादन को जानने वाले श्रेष्ठ व्यक्ति से मिलने पर अपने नाम का उच्चारण करते हुए 'यह मैं अमुक हूँ' ऐसा कहकर अभिवादन किया जाता है ॥ ५ ॥

स्त्रीपुंयोगेऽभिवादतोऽनियममेके ॥ ६ ॥

स्त्रीपुंयोगे जायापतिसमवायेऽभिवादतः सार्वविभक्तिकस्तसिः । अभिवादने प्राप्तेऽनियममेके मन्यन्ते । यद्यपि भर्ता प्रत्यभिवादज्ञस्तथाऽपि तदभिवादने भार्याया नियमं नेच्छन्ति । अभिवादयेऽहमियमित्यादिक्रमो नियमस्तं नेच्छन्ति । सामान्याभिवादनमात्रमेव । एवं च भार्यया भर्तुरहरहर्नमस्कारः कार्यः । एक इति वचनाद्गोतमस्य पक्षे नियम एव ॥ ६ ॥

कुछ आचार्यों का मत है कि पति और पत्नी के परस्पर मिलने पर उनके लिए अभिवादन का कोई नियम नहीं होता ॥ ६ ॥

नाविप्रोष्य स्त्रीणाममातृपितृव्यभार्याभगिनीनाम् ॥ ७ ॥

समवायेऽन्वहमित्यस्यापवादोऽयम् । मातृपितृव्यभार्याभगिनीव्यतिरिक्तानां स्त्रीणामविप्रोष्योपसंग्रहणमभिवादनं च न कार्यम् । किंतु विप्रोष्य प्रत्यागमन एव कार्यम् । मात्रादीनां त्वविप्रोष्यापि प्रत्यहम् । तथा च स्मृत्यन्तरम्—

उपसंग्रहणं कुर्याद्भगिभ्यां मातुरेव च ।
तथा पितृव्यभार्याणां समवायेऽन्वहं द्विजः ॥ इति ॥ ७ ॥

कहीं प्रवास से लौटकर न आया हो तो माता, चाची और बड़ी बहनों के अतिरिक्त दूसरी स्त्रियों के निकट जाकर चरणस्पर्श अभिवादन न करे ॥ ७ ॥

नोपसंग्रहणं भ्रातृभार्याणां स्वसॄणाम् ॥ ८ ॥

विप्रोष्य प्रत्यागतेनाऽऽसामुपसंग्रहणं न कार्यम् । अभिवादनं तु भवत्येव । तत्रात्यन्तगुरुस्थानीयानां मातुलान्यादीनामुपसंग्रहणमन्यासामभिवादनमिति ॥ ८ ॥

यात्रा से लौटकर आने पर भी भाभियों और छोटी बहनों के निकट जाकर उनका चरणस्पर्श न करे (केवल अभिवादन करे) ॥ ८ ॥

ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्थानमभिवाद्याः ॥ ९ ॥